Stichting Massaschade & Consument (SMC) heeft vandaag Snap, het bedrijf achter Snapchat, gedagvaard bij de rechtbank Amsterdam vanwege het verslavende ontwerp van de app. Het is voor het eerst dat een Nederlandse rechter over het verslavende ontwerp van sociale apps moet oordelen, na een golf van vergelijkbare zaken in landen als de Verenigde Staten.
Snapchat is een berichtenapp die groot werd met foto’s en berichten die na het bekijken vanzelf verdwijnen. Het telt ruim zes miljoen actieve Nederlandse gebruikers en bereikt meer dan 90% van alle 13- tot 24-jarigen. De unieke combinatie van verdwijnende inhoud, zogenoemde streaks en goed getimede meldingen zorgt voor een constante stroom aan app-interacties die de aandacht van gebruikers opeisen. Deze ‘fear of missing out’ werkt volgens de stichting bijzonder effectief.
“Verslaving is bij dit soort apps geen bijeffect, maar een verdienmodel”, zegt SMC-voorzitter Lucia Melcherts. “Natuurlijk is Snapchat óók een makkelijke en leuke manier om dagelijks contact te houden met vrienden. Snap heeft er alleen een extra laag overheen gebouwd, die beloont wie elke dag iets stuurt, straft wie een dag overslaat, en dat meteen aan je vrienden laat zien. Zo wordt contact een verplichting met een teller erop: de vriendschap is misschien echt, maar de streak is iets van Snap.”
Snap presenteert Snapchat al jaren als de tegenpool van andere sociale platforms: geen likes en volgers, maar ‘echt contact met echte vrienden’. Intern klinkt er onder medewerkers een ander geluid. Uit e-mails en documenten die eind vorig jaar in een Amerikaanse rechtszaak openbaar werden, blijkt dat topman Evan Spiegel erkent dat de streak bij gebruikers ‘angst’ veroorzaakt, en dat medewerkers de kenmerken van de app zelf ‘onbedoeld verslavend’ en ’tamelijk ongezond’ noemen. In een risicorapport dat Snap onder de Europese platformwet moet publiceren, bevestigt het bedrijf dat het ontwerp van social apps bij tieners verslavend gedrag kan veroorzaken, maar laat daarbij in 569 pagina’s de eigen streak, snapscore en vriend-emoji’s volledig buiten beschouwing.
Concurrent Meta ging vorige maand overstag: om een rechtszaak van tientallen Amerikaanse staten te beëindigen, beloofde het Instagram en Facebook binnen enkele maanden om te bouwen voor minderjarigen, met tijdslimieten, ’s nachts geen meldingen, en een tijdlijn zonder algoritme. In die schikking wordt Snap direct genoemd als een bedrijf dat zou moeten volgen.
“De verantwoordelijkheid verschuift”, zegt Melcherts. “Jarenlang is de boodschap geweest dat gebruikers zelf maar minder op de app moesten zitten. Maar dat is makkelijk gezegd als aan de andere kant een team van honderden gedragsonderzoekers het hele ontwerp erop ingericht heeft om je een app zo vaak mogelijk te laten openen. Dit is immers waar Snap en soortgelijke bedrijven hun geld mee verdienen. Toezichthouders wereldwijd leggen de verantwoordelijkheid voor dat ontwerp nu, terecht, bij de makers. Als stichting vragen wij de Nederlandse rechter hetzelfde op te leggen: wie een app doelbewust verslavend maakt, moet op de blaren zitten.”
In haar dagvaarding vraagt de stichting de rechtbank Amsterdam om Snap te verplichten de app anders in te richten. De streak, de snapscore, autoplay en vergelijkbare features moeten standaard uit staan, totdat een gebruiker ze zelf aanzet. De gemaakte keuze moet Snap daarna respecteren: geen meldingen die iemand terughalen, geen nadeel voor wie minder kijkt, en beter inzicht en controle op het eigen gebruik. Hoe jonger de gebruiker, hoe strenger die eisen. Daarnaast eist SMC namens alle gebruikers een vergoeding van 425 tot 1.850 euro, afhankelijk van hoe intensief en op welke leeftijd iemand de app gebruikte.
Vervolg
SMC heeft Snap in de weken voor het uitsturen van de dagvaarding gevraagd het ontwerp zelf aan te passen, zonder resultaat. De eerste zitting bij de rechtbank vindt over ongeveer drie maanden plaats.