computable

BLOG – Ransomware ondergaat een enorme transformatie. Tussen april 2024 en april 2025 blokkeerde de cloudinfrastructuur van Zscaler bijna elf miljoen ransomwarepogingen. Dit komt neer op een stijging van circa 146 procent ten opzichte van het voorgaande jaar en is de grootste hoeveelheid sinds we dit bijhouden. Deze transformatie draait echter niet alleen om hoeveelheid, het gaat vooral om personalisatie.Wat begon als opportunistische aanvallen die gebruikmaakten van brute kracht om systemen te infiltreren en te versleutelen, zijn nu gerichte campagnes met data-afpersing en psychologische druk. Hierbij gaan cybercriminelen verder dan alleen encryptie; ze gebruiken de gestolen data als wapen en maken gebruik van generatieve ai om aanvallen met ongekende snelheid en precisie op te schalen.Exfiltreren In plaats van slachtoffers de toegang tot hun systemen te verhinderen, richten cybercriminelen zich nu vooral op het exfiltreren van gevoelige informatie en dreigen ze om het publiekelijk naar buiten te brengen. Deze tactiek speelt in op de angst voor ernstige reputatieschade, non-compliance en het verlies van intellectueel eigendom. Dit zet veel organisaties ertoe aan om toch losgeld te betalen, ongeacht de toegankelijkheid van hun systemen.Een sector die vaak wordt geplaagd, is de olie- en gassectorDeze verandering wordt vooral gedreven door de opkomst van generatieve ai. Verkenning, phishing en de ontwikkeling van malware is met deze technologie efficiënt te automatiseren. De huidige ransomwarecampagnes zijn dan ook zeer gepersonaliseerd, maken vaak gebruik van imitatie en richten zich op gebruikers met bevoorrechte toegang om de impact te maximaliseren. Breed, opportunistisch spammen heeft plaatsgemaakt voor gepersonaliseerde, op maat gemaakte inbraken waardoor grote laterale bewegingen binnen het netwerk van het slachtoffer mogelijk zijn. Om dit soort aanvallen tegen te gaan moeten it-teams ai-gestuurde verdedigingsstrategieën gebruiken en ai met ai bestrijden.DoelwittenNaast de verandering in ransomwaretactieken, is er ook een verandering in doelwitten. Het afgelopen jaar is het aantal ransomware-aanvallen sterk toegenomen in sectoren waar verstoring, datagevoeligheid en regelgeving een grote rol spelen. Met name de gezondheidszorg is een aantrekkelijk doelwit vanwege de enorme hoeveelheid protected health information (PHI). Deze sector heeft het afgelopen jaar maar liefst 725 inbreuken gezien en 275 miljoen blootgestelde dossiers. Ook technologie en productie waren erg vaak het aanvalsobject, vooral vanwege hun datarijke omgevingen en onderlinge operationele afhankelijkheid.Een andere sector die vaak wordt geplaagd, is de olie- en gassector. In deze sector is een toename zichtbaar van 935 procent in ransomware-anvallen. Dit komt vooral door de toegenomen automatisering en kwetsbare industriële controlesystemen, waardoor zelfs eenvoudige aanvallen zeer effectief zijn. Ook het aantal aanvallen op de landbouwsector neemt toe (+677%). De oorzaak hiervan is de snelle ontwikkeling van gedigitaliseerde landbouw, van slimme tractoren tot iot-sensoren. Deze digitalisering gaat sneller dan de cybersecurity-paraatheid van landbouworganisaties.Verouderde beveiligingHet probleem in deze gevallen is niet per se de digitale transformatie zelf, maar de verouderde beveiligingsarchitectuur. Ondanks de toenemende verfijning van ransomware, vertrouwen veel sectoren nog steeds op verouderde beveiligingsarchitecturen zoals vpn’s, firewalls en point solutions zoals anti-malware. Deze oplossingen zijn niet ontworpen om moderne dreigingen tegen te gaan. Daarnaast creëren gefragmenteerde systemen blinde vlekken in versleuteld verkeer, een beperkt zicht op dreigingen en inconsistente beleidshandhaving. Erger nog, ze verlenen vaak te veel toegang, waardoor aanvallers zich lateraal door netwerken kunnen bewegen zodra ze binnen zijn.Om deze en andere uitdagingen aan te pakken, pleiten experts voor het gebruik van cloud-native, ai-gestuurde zero-trust-architecturen. Deze platforms combineren de beveiliging voor gebruikers, apparaten en applicaties, ongeacht de locatie, terwijl ze de risico’s minimaliseren en de bescherming vereenvoudigen.AanvalsoppervlakOm moderne ransomware-dreigingen effectief het hoofd te bieden, moeten organisaties allereerst hun aanvalsoppervlak minimaliseren. Dit doen ze door gebruikers, applicaties en apparaten te verbergen achter een veilige cloudproxy. Deze aanpak elimineert openbare ip-adressen en directe netwerktoegang, waardoor het voor aanvallers aanzienlijk moeilijker wordt om kwetsbaarheden te vinden en te misbruiken.Een robuuste verdediging vereist ook proactieve maatregelen om initiële inbraken te voorkomen. Het uitvoeren van een transport layer security (tls)/secure socket layer (ssl)-inspectie, de implementatie van inline sandboxing en het isoleren van verdachte bestanden stoppen dreigingen voordat ze het netwerk bereiken.Het voorkomen van laterale bewegingen binnen het netwerk is even essentieel. Door directe verbindingen tussen gebruikers en applicaties tot stand te brengen, kunnen aanvallers zich niet langer vrij bewegen zodra ze binnen zijn. Ai-gestuurde segmentatie past de toegang verder aan op basis van gebruikersgedrag en context, terwijl misleidende technologieën potentiële aanvallers strategisch in gecontroleerde vallen lokken.Tot slot is het blokkeren van data-exfiltratie cruciaal om de impact van ransomware te beperken. Inline data loss prevention (dlp), cloud access security broker (casb)-technologieën en uitgebreide verkeersinspectie kunnen ongeautoriseerde gegevensoverdracht naar schaduw-it en command-and-control-infrastructuur voorkomen. Met deze geïntegreerde, door ai verbeterde strategieën blijven organisaties de nieuwste ransomwaretactieken voor en beschermen ze hun bedrijfsmiddelen beter.PrecisiewapenIn dit nieuwe tijdperk van ai-gestuurde data-afpersing heeft ransomware zich ontwikkeld tot een precisiewapen dat zowel technologische kwetsbaarheden als de menselijke psychologie uitbuit. Door de verschuiving van encryptie naar exfiltratie, versterkt door generatieve ai en gepersonaliseerde targeting, zijn aanvallen sneller en hebben ze een grotere impact. Naarmate cybercriminelen zich verder aanpassen, moeten organisaties met dezelfde flexibiliteit en snelheid reageren: ze moeten verouderde verdedigingsmechanismen vervangen door intelligente, geïntegreerde beveiligingsframeworks die dreigingen anticiperen, isoleren en neutraliseren voordat ze escaleren.En dat moet dringend gebeuren; de inzet is niet langer alleen operationeel, maar ook existentieel.Deepen Desai, evp, chief security officer, Zscaler

Als klein land met beperkte middelen en diverse schaarstes kan Nederland niet alles tegelijk. De route naar toekomstige welvaart vraagt om scherpe keuzes. Peter Wennink, oud-topman ASML, adviseert in zijn vandaag verschenen advies aan minister-president Schoof de nadruk op vier domeinen te leggen. Zijn rapport, een vertaling van het rapport Draghi naar de Nederlandse context, legt de nadruk op digitalisering & ai, life sciences & biotechnologie, veiligheid & weerbaarheid en energie- & klimaattechnologie. Deze vier domeinen zijn onderling nauw verweven. Ai, fotonica en halfgeleiders versnellen innovaties in vrijwel alle sectoren, terwijl geavanceerde materialen en nieuwe biotechnologische productietechnieken directe toepassingen vinden in energie, gezondheid en veiligheid. In een eerste brede inventarisatie in deze domeinen, in opdracht van Schoof en het ministerie van EZ, heeft Wennink 51 concrete proposities opgehaald. Ruim duizend experts uit bedrijfsleven, wetenschap en overheid hebben deze proposities uitgewerkt met een totaal investeringspotentieel van 126 miljard euro, waarvan het merendeel privaat wordt ingebracht. Volgens de oud-topman moet, na zijn onderzoek, Nederland tot 2035 minstens 151–187 miljard euro extra aan productiviteitsverhogende investeringen mobiliseren om structurele economische groei van minimaal 1,5 procent per jaar te realiseren. Belemmering In het rapport staat ook dat het ontbreken van de juiste randvoorwaarden momenteel de grootste belemmering vormt voor de noodzakelijke groei. Vergunningverlening gaat veel te traag en complex, het tekort aan goed geschoold talent loopt op, energieprijzen liggen hoger dan in omliggende landen, stikstof en netcongestie zetten te veel economische ontwikkelingen op slot, en zowel fysieke als digitale infrastructuur kent achterstallig onderhoud.  Het rapport stelt verder dat een slagvaardiger bestuur noodzakelijk is om deze strategische opgaven te realiseren. Opvallende punten Veel projecten bewegen zich op gebied van digitalisering en ai:  Wennink pleit voor de realisatie van volwaardige hoog-volume productiecapaciteit voor fotonische chips. Daarin wordt ten volle benut de synergie tussen de sterke platformen binnen Nederland, oftewel siliciumnitride en indiumfosfide, inclusief metrologie en heterogene integratie. Met deze unieke faciliteit wordt het leidende Nederlandse ecosysteem verder versterkt om ook in de toekomst een wereldspeler van belang te zijn; Verder vraagt hij aandacht voor neuromorphic computing, een nieuwe manier om chips te ontwerpen en te gebruiken, geïnspireerd op de werking van hersenen. Het kan ai-processen tot 1.000x energiezuiniger maken, berekeningen onvertraagd bij een sensor uitvoeren en complexe problemen met grote hoeveelheden data beteroplossen ondanks ruis; DeltaAI is een voorstel voor een ai-lab dat generatieve ai-systemen bouwt en implementeert voor bedrijven en overheden, én eigen producten ontwikkelt via een interne venture studio (Delta Labs). Het richt zich op complexe, sectorspecifieke vraagstukken waarvoor op maat gemaakte ai-modellen nodig zijn; Het Nederlandse Ellis Instituut wordt een nationaal ai-onderzoekscentrum dat wetenschappelijk excellentie koppelt aan ondernemerschap en valorisatie. Dit versterkt de kennisbasis, innovatiekracht en strategische autonomie in Nederland. Met dit nieuwe vlaggenschip-project binnen het Europese Ellis-netwerk van ai-onderzoekscentra wordt. Voorts moet Nederland het Europese zwaartepunt voor fundamentele, grensverleggende en verantwoorde ai-ontwikkeling worden, met als voorstellen: Het Foundational Robotics Lab wordt een nationaal centrum voor toegepaste robotica en fysieke ai. Het brengt topingenieurs, onderzoekers en ondernemers samen in kleine, multidisciplinaire teams die in korte cycli werken aan doorbraken in fysieke intelligentie. Het lab is geen traditioneel onderzoeksinstituut, maar een ondernemende organisatie waar toegepast onderzoek hand in hand gaat met bouwen, testen en opschalen; Een Nederlandse Biofoundry is een nog op te richten biofoundry die het biotechnologisch onderzoek revolutioneert door zich structureel te richten op het verzamelen, standaardiseren en beschikbaar stellen van datasets voor de biotechnologie. Daarmee maakt het, met behulp van ai, de volgende generatie autonoom onderzoek mogelijk; Nederland heeft een van de meest dynamische quantum-ecosystemen ter wereld, stelt Wennink. Het QuantumValley-project schaalt deze unieke combinatie van wetenschap, talent en start-ups op tot een volwaardige industrie. Voorgesteld wordt via vier strategische investeringslijnen de industriële productie, infrastructuur en toepassingen van quantumtechnologie te versterken. Dat leidt tot economische groei, hoogwaardige banen en strategische autonomie voor Nederland en Europa; Verder is geld nodig voor het ChipNL-project, een geïntegreerd Nederlands innovatieprogramma dat het concurrentievermogen van de halfgeleidersector versterkt door unieke systeemintegratie en samenwerking. Het bundelt r&d op edge-ai-chipdesign (hardware-software en fotonische integratie), advanced chip packaging Osat (open ecosysteem voor ontwikkeling en productie) en equipment voor chiplet-technologie (nieuwe machines voor precisieassemblage) en metrologie binnen More-than-Moore-roadmaps; Prioriteit is ook gewenst voor IAMM, een nieuw r&d-instituut in Almere dat ai, materialenwetenschap en metrologie samenbrengt in één geïntegreerde omgeving. Het instituut richt zich op het versnellen van materiaalontwikkeling en karakterisering voor de halfgeleiderindustrie met spill-over effecten naar andere maatschappelijke domeinen. Door unieke infrastructuur en co-locatie van expertise maakt IAMM snelle iteratie en technologische doorbraken mogelijk; Het project Robotica Center of Excellence realiseert een kennis- en applicatiecentrum voor geavanceerde robotica binnen de hightech-maakindustrie in Nederland. Het initiatief beoogt om productieprocessen te optimaliseren en de arbeidsproductiviteit te verhogen door verdergaande automatisering en innovaties op het gebied van onder andere sensoren, actuatoren, ai en edge computing. Adoptie wordt versneld door ontwikkeling en applicatie bij elkaar te brengen binnen de gedeelde faciliteiten (fysiek en digitaal); Ontwikkeling van een grootschalige Europese ai-gigafabriek in Europoort Rotterdam (>100.000 GPU’s, 250–750 MW it-capaciteit). De fabriek produceert en levert ai-rekenkracht via een open-cloudomgeving voor bedrijven, overheid en kennisinstellingen. CO2-neutraal ontwerp, passend in het energiesysteem, met gebruik van wind-op-zee-stroom en restwarmte-uitkoppeling, geplaatst nabij de aanlanding van wind-op-zee-stroom zodat het geen negatief effect heeft op netcongestie; Het project Dutch Data & Energy Clusters heeft tot doel infrastructuur te realiseren in de vorm van een cluster van datacenters als opmaat naar een toekomstbestendig ecosysteem waar Nederland zijn digitale economie en samenleving op kan bouwen. Het project voorziet in de vestiging van datacenters die slim en strategisch worden aangesloten op het energienet en goed ingepast in de ruimte, nu en in de toekomst.

Op hun gebruikersconferentie re:Invent toonde AWS opnieuw hoe het zijn cloudgecentreerde machine richting een volwaardige ai-industrie duwt. Matt Garman, ceo van AWS, blijft trouw aan de uitvoerige keynotes van zijn voorgangers. Maar achter de vele slides schuilt een duidelijke boodschap: (agentic) ai is niet langer een extra bouwsteen, maar meer dan ooit de nieuwe runtime waar de rest van het AWS-ecosysteem omheen wordt georganiseerd. ‘Agenten zijn een van de grootste opportuniteiten voor organisaties.’Agentic ai stond helemaal centraal op re:Invent. ‘Ik geloof dat er in de toekomst miljarden agenten zullen zijn binnen elk bedrijf en op elk denkbaar gebied, voorspelt Matt Garman, sinds vorig jaar ceo van AWS. ‘Agenten zijn spannend omdat ze actie kunnen ondernemen en dingen voor elkaar kunnen krijgen’, zo voegde hij eraan toe.Waar de re:Invent-editie van vorig jaar vooral draaide om de introductie van eigen modellen (Nova) en het eerste aanbod voor dergelijke agentic systemen, legt AWS dit jaar de nadruk op schaalbaar, langdurig en controleerbaar ai-werk. Hiermee legt de techgigant zijn toekomst duidelijk in handen van een wereld die draait om ai en ai-agents.Dat blijkt allemaal uit vier opvallende pijlers en aankondigingen: de introductie van AI Factories, het nieuwe ontwikkelaarshulpmiddel Kiro, de verdere uitbouw van Bedrock AgentCore en de opmerkelijke open-trainingsaanpak Nova Forge. 1. Ai komt naar je toe Een grote verschuiving komt er met AI Factories, een aanbod dat ai-infrastructuur als kant-en-klaar industrieel bouwblok naar de datacenters van klanten brengt. Veel organisaties botsen op de financiële, logistieke en regelgevende complexiteit van het opzetten van ai-infrastructuur. AWS speelt daarop in met grootschalige omgevingen waarin NVIDIA- en hun eigen Trainium-hardware, Bedrock en SageMaker geïntegreerd worden geleverd.Het idee doet denken aan een private region, maar dan volledig geoptimaliseerd voor ai. Het lijkt een logische evolutie voor klanten die datasoevereiniteit eisen en zich willen wapenen tegen lange GPU-wachtlijsten, al blijft de impact op lock-in natuurlijk nog een vraagstuk. 2. Agents als tieners Vorig jaar introduceerde AWS het begrip frontier agents al voorzichtig, als concept. Dit jaar worden ze concreet met drie uitvoeringen die lange tijd autonoom kunnen werken: een Kiro-ontwikkelaarsagent, een security agent en een DevOps agent. AWS belooft productiewaardige betrouwbaarheid en schaalbaarheid, al blijft het onduidelijk hoe vaak in de praktijk menselijke tussenkomst alsnog nodig is om afwijkend gedrag bij te sturen. Bedrock AgentCore, dat vorig jaar nog in zijn kinderschoenen stond, wordt nu gepositioneerd als het industriële fundament voor zulke agents. Met nieuwe mogelijkheden zoals rond policy (grenzen stellen in natuurlijke taal) en evaluaties wil AWS vooral voorspelbaarheid afdwingen in een domein dat net door zijn onvoorspelbare karakter zo moeilijk te operationaliseren is. Ceo Matt Garman vergeleek die opvolging in zijn keynote met de opvoeding van zijn eigen tienerkinderen, die net hun rijbewijs hadden behaald. ‘Trust, but verify. Net zoals teenagers.’ 3. De volgende generatie supermodellen Bij het aanbod rond modellen kiest AWS voor een open strategie, zoals eerder al bleek met de aanvulling van hun eigen de Nova-modelreeks, die werd aangevuld. De nieuwe modellen moeten een bredere waaier aan taken ondersteunen, al blijft performance in de praktijk sterk use case-afhankelijk. Daarnaast biedt AWS eigenlijk de meest vooraanstaande modellen in de markt aan, van OpenAI tot Anthropic, van Deepseek tot Mistral. ‘Keuze voor de klant staat hierbij voorop’, aldus Garman.Nova Forge introduceert ‘open training’: klanten krijgen toegang tot pre-trained checkpoints én tot de samengestelde datasets van Amazon, zodat ze zelf blends kunnen maken met eigen data. 4. Modernisering van uw oude meuk Transform, de modernization-dienst die vorig jaar voor het eerst aandacht kreeg, schakelt een versnelling hoger met agentic ai-capaciteiten voor legacy-omgevingen. Van klassieke mainframes tot VMware en Windows die aan vernieuwing toe is.AWS claimt modernisatiewinsten van vijfvoudige snelheid en drastische kostenreducties. De cases, bij onder meer Air Canada, klinken indrukwekkend, maar sommige organisaties zullen nog altijd botsen op organisatorische en procesmatige complexiteit om de overgang ook echt door te voeren. 5. Bouwstenen blijven belangrijk Naast het ai-geweld blijft AWS investeren in de klassieke fundamenten. De eigen chipset Graviton5 en nieuwe GPU-gedreven EC2-varianten tonen dat AWS ook de compute-ladder verder uitbreidt. De cloud blijft de onderlaag; ai stapelt zich erbovenop.Maar de meeste aandacht gaat duidelijk naar ai, en agentic ai in het bijzonder. Het ging op de gebruikersconferentie wel af en toe over soevereiniteit. Maar minder over cloudmigraties en ook minder, laat staan over de outage waar het bedrijf enkele weken geleden mee te maken had. Als we één ding onthouden van re:Invent 2025 is dat AWS bevestigt dat het ai beschouwt als een industrieel proces: reproduceerbaar, schaalbaar en centraal gemanaged. De aankondigingen zijn omvangrijk en ambitieus, maar het blijft zoeken naar de balans tussen automatisering en controle.Voor organisaties die ai willen operationaliseren is AWS’ aanbod intussen best indrukwekkend. Nu is het natuurlijk de kwestie dat die klanten volgen. En met hen de 1 miljard aangekondigde agents. AWS-ceo Matt Garman tijdens zijn keynote.

Van pixels tot beleid Aardobservatie speelt een steeds grotere rol binnen modern supply chain management. Data afkomstig van satellieten helpen bij het verbeteren van het inzicht in leveringsketens en risicobeheersing. De innovatie in de monitoring versnelt, niet in de laatste plaats door Nederlandse bedrijven en instellingen die actief zijn op dit gebied. Computable sprak met Thijs Perenboom, directeur bij 52impact, en dr. Edo Loenen, business-unit-manager Environment & Sustainability bij S[&]T. Aardobservatie zorgt stilletjes aan voor een revolutie in supply chain management (scm). De hoeveelheden data die satellieten naar de aarde sturen, zijn veel groter dan bij traditionele trackingsystemen. Per pixel is een resolutie van 30 cm mogelijk. Aardobservatie is vaak ook goedkoper dan het plaatsen van sensoren over uitgestrekte gebieden. Slimme analysemethoden maken het mogelijk de enorme hoeveelheden data te doorploegen. Ook ai en machine learning dragen veel bij tot het beter analyseren van geo-data voor ketenoptimalisatie. Loenen: ‘Met de hand analyseren van al die data is veel werk. Als je de modellen goed traint, wordt alles ineens behapbaar.’ Bij de interpretatie van beelden wordt grote vooruitgang geboekt. Zo heeft het een strategische impact. Perenboom (52impact): ‘Het sturen van satellietdata naar de aarde is duur. Daarom zitten in de nieuwste generatie satellieten chips die ter plekke bijvoorbeeld wolken op foto’s wegknippen of onbruikbare opnames weggooien.’ Bedrijven als S[&]T zijn gespecialiseerd in het aanpassen van bestaande software voor het verwerken van satellietbeelden. Beeldherkenningssoftware waarmee je bijvoorbeeld honden of katten kunt onderscheiden, werkt standaard niet goed voor satellietbeelden. Loenen (S[&]T): ‘Maar we kunnen wel dezelfde technologieën gebruiken.’ Vooral de landbouw is een belangrijk toepassingsgebied van remote sensing. Daar wordt aardobservatie veel gebruikt voor het monitoren van de staat van de begroeiing ten behoeve van opbrengstprognoses. Volgens Loenen kan de hele keten die daaraan vast zit, hiervan profiteren. Dat geldt zeker als ruwe grondstoffen de basis vormen. Regelgeving Aardobservatie speelt ook een rol in governance. Deze techniek maakt het gemakkelijk om aan bepaalde regelgeving te voldoen. Denk aan de nieuwe Europese wet EUDR die de wereldwijde ontbossing als gevolg van het verbruik van belangrijke grondstoffen moet tegengaan. Deze regels treden eind 2026 in werking. Bedrijven die bepaalde producten op de Europese markt willen verkopen, moeten aantonen dat die grondstoffen niet van ontboste percelen komen of bossen aantasten. Voorbeelden van afgeleide producten zijn leer, rundvlees, chocolade, koffie, soja, hout, rubber en palmolie. Verantwoorde inkoop wordt mogelijk door bestudering van satellietfoto’s. Perenboom: ‘Zelfs het leer van riemen moet duurzaam zijn. Aardobservatie leert waar de velden met koeien liggen. Door deze opnamen van locaties te vergelijken met oudere beelden zie je of daar eerder bos was. Ook zie je waar de slachthuizen liggen. Ook bijvoorbeeld velden met mango- en sinaasappelbomen worden op hun oorsprong onderzocht.’ Ontbossing Edo Loenen: ‘Aardobservatie helpt eveneens in de strijd tegen ontbossing. Satellietfoto’s met hun hoge resolutie geven snel een goed beeld van de toestand waarin bossen verkeren. Analyses zijn steeds beter te automatiseren. Bij de beeldherkenning is de vooruitgang groot. Deze input is geschikt voor tijdreeksanalyses. Hierdoor wordt het mogelijk om veranderingen in grote gebieden gemakkelijk in kaart te brengen.’ De Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA) let erop dat de winning van grondstoffen voor levensmiddelen niet leidt tot ontbossing. Loenen: ‘Als importeur ben je verantwoordelijk voor de hele keten. En de rapportages zijn ingewikkeld gelet op de vele tussenhandelaren en halffabrikaten.’ Aardobservatie maakt het mogelijk vooraf inzicht te krijgen in alle risico’s die projecten met zich meebrengen Behalve voor het tegengaan van ontbossing wordt ‘remote sensing’ veel ingezet voor het beperken van waterstress. Monitoring is nodig van de mate waarin waterreservoirs zijn gevuld en de kwaliteit van het water.  Als de vraag naar water groter is dan het aanbod ontstaat een vorm van druk op het watersysteem die zowel kwantitatief als kwalitatief kan zijn. ‘Onder meer klimaatverandering, overmatige irrigatie en landbouwgebruik en slecht waterbeheer kunnen waterstress veroorzaken,’ aldus Perenboom. Dynamische routering ‘Actueel is de vraag in hoeverre grote datacenters die een enorme behoefte aan water hebben, problemen veroorzaken voor de boeren in de omgeving. Vooral in Spanje zijn daar klachten over. Daarom is het raadzaam de vraag naar water mee te nemen bij de planning van nieuwe datacenters. Ook de wijze van irrigatie kan verschil uitmaken. Met effectief watergebruik is soms dezelfde opbrengst te bereiken.’ Aardobservatie maakt het mogelijk vooraf inzicht te krijgen in alle risico’s die dergelijke projecten met zich meebrengen. Hetzelfde geldt voor de logistiek. Je kunt in kaart brengen welke routes over land of zee uit oogpunt van milieu de voorkeur hebben. Realtime satellietbeelden maken dynamische routering mogelijk, bijvoorbeeld bij politieke onrust of natuurrampen. Smokkelboten Ook voor de monitoring van scheepsbewegingen op zee en het mitigeren van risico’s is aardobservatie geschikt. Zeker als op die schepen de transponders worden uitgeschakeld, is het belangrijk ‘dark ships’ zoals smokkelboten te identificeren. En met aardobservatie is ook de drukte in havens te voorspellen. Bij rampen, slecht weer en schade aan de infrastructuur kan je met satellietbeelden bottlenecks ontdekken. S[&]T ziet daarnaast mogelijkheden om met aardobservatie het toezicht op milieucriminaliteit te verbeteren. Dit gebeurt in samenwerking met bijvoorbeeld de Omgevingsdiensten. Belangrijk is het herkennen van bepaalde objecten in het landschap, die kunnen duiden op illegale acties. De (ai-)modellen hiervoor worden volop getraind. Verschillende provincies tonen belangstelling en vragen om voorbeelden. Een voorbeeld is het in kaart brengen van de locaties van mestsilo’s. Als die dichtbij oppervlaktewater liggen, kan sprake zijn van een hoog risico. Perenboom noemt ook de mijnbouw (open pit mining) en de veiligheid van (stuw)dammen belangrijke toepassingsgebieden. Europa streeft ernaar minder afhankelijk te worden van Amerikaanse satellietsystemen en cloudinfrastructuur. Daarom wordt binnen Europa een verticaal geïntegreerde kolom voor aardobservatie opgebouwd. Die loopt van de satellietgegevens tot de ondersteuning van de besluitvorming. Weerbaarheid tegen klimaatveranderingen en risico’s in de supply chain staan daarbij voorop. Onder meer TNO en de in Noordwijk gevestigde Europese ruimtevaartorganisatie ESA zijn zeer actief op dit gebied. Ook Nederlandse bedrijven zoals S[&]T en 52impact zien hun rol toenemen. Dit artikel staat ook in Computable Magazine 2025 #7.