computable

Digitale soevereiniteit wordt vaak benaderd als een technisch of juridisch vraagstuk. Volgens Hans Timmerman ligt de kern echter ergens anders: bij de rol die de overheid kiest. Niet als afwachtende inkoper, maar als actieve aanjager van een eigen technologie-ecosysteem.‘De overheid kan zich puur opstellen als inkoper die de laagste prijs zoekt’, zegt Timmerman, ‘maar ze kan ook besluiten het goede voorbeeld te geven door met haar it-keuzes Nederlandse innovatie te stimuleren.’ Die keuze bepaalt volgens hem in hoge mate of Nederland – en Europa – grip krijgt op zijn digitale infrastructuur.De discussie over afhankelijkheid van Amerikaanse technologiebedrijven wordt vaak gevoed door geopolitiek. Maar dat is volgens hem slechts een deel van het verhaal. ‘Het gaat niet om wie er vandaag president is. Het probleem is dat je je digitale huishouding ophangt aan partijen die onder een ander juridisch regime vallen.’ Daarmee ontstaat een structurele spanning. Europese regels rond privacy, data en toezicht zijn niet altijd verenigbaar met de kaders waarbinnen niet-Europese aanbieders opereren. Die spanning verdwijnt niet met politieke wisselingen.Van ideologie naar risicobeheersingDigitale soevereiniteit moet daarom niet ideologisch worden benaderd, maar als risicobeheersing, stelt Timmerman. Organisaties – en zeker overheden – moeten bepalen wat hun minimum viable infrastructure is. ‘Welke systemen en data zijn strikt noodzakelijk om bij een aanval of uitval het kernproces draaiend te houden? Alles daarbuiten gaat bij een incident in quarantaine.’ Daarbij hoort ook een ‘kill switch’-protocol: vooraf vastleggen wat je uitschakelt bij een aanval.Die benadering is hard: je accepteert dat een groot deel van de organisatie tijdelijk stilvalt, zodat het essentiële kan blijven functioneren. ‘Je moet bereid zijn dat tachtig procent uitvalt om die cruciale twintig procent te beschermen.’ Voor de overheid betekent dit volgens Timmerman een fundamentele vraag: wat moet je als staat zélf overeind kunnen houden als externe systemen wegvallen? Dat geldt niet alleen voor infrastructuur, maar ook voor kennis. Alles wat niet kritisch is, kun je elders afnemen – mits je de kern beheerst.Differentiëren in plaats van dogma’sDat inzicht vraagt om nuance. Niet alles hoeft lokaal of Europees te zijn. Timmerman waarschuwt voor simplificatie, zoals een rigide ‘Europa eerst’-beleid. Het bekende 80/20-principe is ook hier van toepassing: het grootste deel van de data is relatief onschuldig, een klein deel is bedrijfskritisch. ‘Die laatste paar procent – je golden data – wil je onder geen beding kwijt. Daar moet je echt anders mee omgaan.’In de praktijk betekent dit differentiatie. Kritische systemen en data vereisen maximale controle; minder gevoelige toepassingen kunnen prima extern worden belegd. Grote bedrijven werken al zo, bijvoorbeeld door gevoelige communicatie en researchdata strikt intern te houden, terwijl andere processen in de cloud draaien.Een logische vervolgstap is een herijking van het inkoopbeleid. Jarenlang was ‘cloud first’ het dominante paradigma. Timmerman pleit voor een meer strategische benadering, waarin Europese technologie en open source een serieuze rol krijgen – zonder dat dit een dogma wordt. Cruciaal is dat de overheid haar inkoopkracht bewuster inzet. ‘Gebruik die om een markt te creëren.’ In plaats van automatisch te kiezen voor gevestigde leveranciers, zou de overheid actief ruimte moeten maken voor kleinere, innovatieve partijen. Dat vraagt om een andere houding ten opzichte van risico.Timmerman schetst een model waarbij de overheid jaarlijks een substantieel budget reserveert voor experimenten met startups en nieuwe technologie. Niet als vrijblijvende subsidie, maar gekoppeld aan concrete opdrachten en aanbestedingen. ‘Als je vierhonderd miljoen investeert en honderd miljoen mislukt, dan heb je het goed gedaan. Fouten maken is kenniscreatie. En juist die kennis missen we.’ Die benadering botst met het risicomijdende karakter van veel overheidsorganisaties. Maar volgens hem is dat precies het probleem: zonder experiment geen innovatie-ecosysteem.Verlies van kennisEen minstens zo groot probleem is het verdwijnen van technische kennis binnen de overheid zelf. Waar vroeger veel expertise intern aanwezig was, is die nu vaak uitbesteed. Timmerman wijst op organisaties waar complete teams uit externen bestaan. ‘Dat zijn goede mensen, maar het is niet jouw kennis. Als zij vertrekken, verdwijnt die ook.’ Dat ondermijnt het vermogen van de overheid om technologie kritisch te beoordelen. Zonder interne expertise ontstaat afhankelijkheid van leveranciers en adviesbureaus. ‘Dan ga je vertrouwen op partijen die onafhankelijk lijken, maar dat niet altijd zijn.’ Hij verwijst ook naar invloedrijke internationale analistenbureaus, waarvan de adviezen in Nederland vaak zonder veel kritische reflectie worden gevolgd. Het gevolg: gevestigde partijen blijven dominant, terwijl innovatieve spelers moeilijk toegang krijgen. Dat remt de ontwikkeling van een eigen technologie-ecosysteem.Versnippering binnen de overheidDie afhankelijkheid wordt versterkt door de versnippering binnen de overheid. Ministeries opereren grotendeels autonoom, met eigen it-strategieën en systemen. ‘We hebben in feite honderden verschillende it-aanpakken binnen één overheid.’ Timmerman pleit daarom voor meer centrale regie en standaardisatie, zodat data-uitwisseling en samenwerking eenvoudiger worden. Hij schetst het beeld van een ‘Rijkswaterstaat voor it’: een centrale organisatie die kaders stelt, kennis opbouwt en schaalvoordelen benut. Een dergelijke aanpak kan ook innovatie versnellen. Toepassingen die nu lokaal blijven hangen, kunnen dan sneller breder worden uitgerold.Digitale soevereiniteit raakt direct aan industriebeleid. Het gaat niet alleen om het stimuleren van nieuwe bedrijven, maar ook om het beschermen van strategische spelers. Timmerman pleit voor een tweesporenbeleid: enerzijds investeren in startups en innovatie, anderzijds bewaken welke bedrijven cruciaal zijn voor de digitale infrastructuur. ‘Zoals je monumenten beschermt vanwege hun waarde voor de samenleving, kun je ook bedrijven beschermen die essentieel zijn voor je digitale basis.’ Dat vraagt om politieke keuzes, inclusief de vraag op welk niveau die bescherming moet plaatsvinden: nationaal of Europees. Zonder actief beleid verdwijnt kennis en innovatiekracht echter onvermijdelijk.Realisme over EuropaTegelijkertijd waarschuwt Timmerman voor overspannen verwachtingen. Europa zal niet op korte termijn een volwaardig alternatief bouwen voor Amerikaanse hyperscalers. Hij verwijst naar industriële projecten als Airbus, die decennia vergden. ‘Zoiets bouw je niet in vijf jaar. Dat kost twintig jaar of meer.’ Daarom is een langetermijnvisie essentieel. Op korte termijn is pragmatisme nodig: risico’s beheersen, kritische systemen beschermen en afhankelijkheden beperken. Op langere termijn moet worden geïnvesteerd in eigen kennis, organisaties en technologie.Een concreet idee: breng de beste it-architecten binnen de overheid samen en laat hen een gezamenlijke visie ontwikkelen op de ideale digitale architectuur van de rijksoverheid. ‘Daar kan zomaar een sterke roadmap uit komen.’Soevereiniteit als ontwerpprincipeDe kern van Timmermans betoog is dat digitale soevereiniteit geen einddoel is, maar een ontwerpprincipe. Het begint bij architectuur: systemen zo ontwerpen dat ze robuust zijn, verstoringen kunnen opvangen en afhankelijkheden beheersbaar blijven. ‘Resilience moet je vanaf het begin inbouwen. Achteraf is het altijd duurder en minder effectief.’ Dat principe geldt op alle niveaus: van individuele organisaties tot nationale strategie. Het vraagt om een overheid die niet alleen regels stelt, maar ook richting geeft – onder meer via haar inkoopbeleid en investeringskeuzes.Timmerman pleit niet voor volledige autonomie of het afzweren van internationale technologie. Zijn boodschap is pragmatischer: wees je bewust van afhankelijkheden, bescherm wat cruciaal is en bouw gericht aan alternatieven. Digitale soevereiniteit betekent in die zin vooral: keuzes maken. Weten wat je zelf moet kunnen, waar je op wilt vertrouwen en hoe je als overheid actief bijdraagt aan een ecosysteem waarin die keuzes ook daadwerkelijk bestaan.ProfielHans Timmerman is als elektrotechnisch ingenieur afgestudeerd aan de TU Delft. Gedurende zijn carrière was hij werkzaam bij Fokker en maakte hij het ontstaan van Airbus van dichtbij mee.. Later werd hij cto bij EMC2 en Dell Technologies. Timmerman werkte meer dan veertig jaar in sectoren als luchtvaart, defensie en overheid. Belangrijke thema’s voor Timmerman waren – en zijn – toekomstverkenning en digitale transformatie binnen zowel de overheid als het bedrijfsleven. Tegenwoordig is hij actief als strategisch adviseur en interim cto. Ook houdt hij zich bij diverse startups bezig met thema’s als cybersecurity, blockchain, datamanagement en quantumsafetechnologie.Dit artikel staat ook in Computable Magazine 2026 #5.

De Europese Commissie heeft maandag richtlijnen gepubliceerd om aanbieders en gebruikers van kunstmatige intelligentie (ai-systemen) te helpen voldoen aan de transparantieverplichtingen van de EU AI-wet. Zondag 2 augustus 2026 treden de meeste regels van deze veelbesproken wet in werking. Belangrijk onderdeel is dat mensen moeten kunnen herkennen wanneer ze met ai interageren of wanneer content door ai is gegenereerd of bewerkt. Daardoor wordt het risico op misleiding en manipulatie verminderd. De maandag gepubliceerde richtlijnen verduidelijken welke aanbieders en gebruikers moeten voldoen aan de transparantieverplichtingen voor interactieve ai-systemen en de markering en labeling van door ai gegenereerde content. De EU heeft daar ook icoontjes voor gemaakt. Organisaties die ai-systemen uitrollen, moeten gebruikers ook informeren wanneer ze worden blootgesteld aan deepfakes. Hetzelfde geldt voor door ai gegenereerde content over onderwerpen van publiek belang zonder menselijke beoordeling of redactionele controle, en aan emotieherkennings- of biometrische categorisatiesystemen. De richtlijnen leggen bepaalde concepten uit, geven uitzonderingen en voorbeelden. Dit omvat onder meer wat direct interactieve ai-systemen zijn, zoals chatbots, synthetische content. Dit is inclusief gedeeltelijk of volledig door ai gegenereerde tekst, deepfakes en door ai gegenereerde tekst over onderwerpen van publiek belang. Ook worden voorbeelden gegeven van relevante uitzonderingen zoals standaard-bewerking. Daaronder vallen  spelling- en grammatica-correctie. AI Act Tot slot leggen de richtlijnen uit hoe naleving van de transparantieverplichtingen van de ai-wet kan worden aangetoond. Dit kan onder meer door de Gedragscode inzake transparantie van door ai gegenereerde inhoud na te leven. Aanbieders en gebruikers (deployers) van ai-systemen kunnen die code ondertekenen als signaal dat ze aan de verplichtingen voldoen.De AI Act is twee jaar geleden van kracht geworden. Vooral voor applicaties met een hoog risico zijn er veel verplichtingen. De beperkingen voor deze ai-toepassingen zijn afgelopen mei uitgesteld tot december volgend jaar.  Applicaties met een beperkt risico hoeven alleen aan de transparantie-regels te voldoen.

Rabobank‑cito Alexander Zwart ziet de opkomst van agentic ai als een kantelpunt dat de dagelijkse praktijk van softwareontwikkeling ingrijpend verandert. Maar het betekent volgens hem allerminst het einde van de engineer. Terwijl ai‑agents steeds meer ontwikkeltaken overnemen, groeit juist de behoefte aan menselijk toezicht en regie en dat verandert de rol van softwareontwikkelaars. In een Computable-interview op het hoofdkantoor van de Rabobank in Utrecht schetst Zwart hoe de bank in het agentic‑tijdperk haar ontwikkelproces opnieuw gaat organiseren. Hij voorziet dat ai‑agents steeds meer taken overnemen die traditioneel door ontwikkelaars worden uitgevoerd. ‘We gaan de squads aanvullen met agents en moeten leren hoe die samenwerking eruitziet.’ De taken van engineers verschuiven volgens hem van coderen naar regie. Engineers stellen veiligheidskaders in, definiëren intenties en orkestreren ai‑systemen. The shift to the left Taken schuiven op de tijdslijn van softwareontwikkeling naar links, waardoor de nadruk verschuift van programmeren naar ontwerp, kwaliteitsborging en risicobeheersing. ‘De eerste stap wordt niet meer ‘bouwen’, maar ‘intentie scherp krijgen’.’ Softwareontwikkeling wordt meer een proces van sturen en controleren dan van handmatig code produceren.’ Die verschuiving noemt hij ‘the shift to the left‘. Zwart die in zijn betoog veel Engelse woorden gebruikt, benadrukt dat de inzet van ai en agents vraagt om strikte governance. ‘Je moet weten welk model je waarvoor inzet en voorkomen dat je oversized modellen gebruikt voor simpele vragen.’ Rabobank investeert daarom in tooling voor model‑governance, lifecycle‑automatisering en compliance‑checks. Die investeringen gaan verder dan tooling alleen. Eind april 2026 nam Rabobank via het eigen investeringsfonds een minderheidsbelang in Domyn. Dat is een Italiaanse aanbieder van soevereine ai‑diensten voor gereguleerde sectoren. De bank test het platform inmiddels met large language models en ai‑agents. Zwart: ‘We zijn dus niet alleen klant, maar investeren ook in dit initiatief omdat we Europese oplossingen willen ondersteunen.’ Ai transformeert functies Zwart verwacht dat ai de werkgelegenheid binnen de bank niet verkleint, maar transformeert. ‘Alle banen gaan veranderen door ai. Over vijf jaar doen we taken die we nu nog niet kennen en doen we sommige huidige taken niet meer.’ Hij ziet nieuwe functies ontstaan rond ai‑regie, databeheer en model‑governance. De engineer blijft volgens hem onmisbaar. ‘Ik hoor mensen wel eens zeggen dat engineers verdwijnen. Dat is echt onzin.’ Door de exponentiële groei van software neemt het aantal controletaken volgens hem juist toe en zijn er mensen nodig die de kwaliteit beoordelen van iets dat met behulp van ai gemaakt is. ‘De rol van engineers verandert dus, maar verdwijnt niet.’ Agentic AI HubRabobank richtte in juni 2026 een Agentic Hub op als centrale plek voor het ontwikkelen en toepassen van ai‑agents in softwareontwikkeling. De hub ondersteunt ruim 1.100 ontwikkelteams met herbruikbare bouwblokken, gedeelde standaarden en gevalideerde toepassingen, zodat squads niet afzonderlijk experimenteren. De hub ontwikkelt agents voor onder meer backlog‑refinement, codegeneratie, code‑reviews en testwerk, en onderzoekt de impact op sprintritmes en teambezetting. De inzichten moeten het operationele ontwikkelmodel van Rabobank klaarstomen voor het agentic‑tijdperk, maar wel met de mens nadrukkelijk in the loop, benadrukt Zwart. Lees het hele interview in de Computable e-zine, editie Career Guide 2026.

De eerste applicaties op basis van AI draaien er al. Cameratunnels stellen realtime de onderhoudsstatus vast van een trein die er op volle snelheid doorheen rijdt. Achter de schermen lost NS dagelijks een van de ingewikkeldste planningspuzzels van Nederland op, met zeer geavanceerde algoritmes. Ook speelt agentic AI een steeds grotere rol in het ontwikkelen van software bij NS. De eerste applicaties op basis van AI draaien er al. Cameratunnels stellen realtime de onderhoudsstatus vast van een trein die er op volle snelheid doorheen rijdt. Achter de schermen lost NS dagelijks een van de ingewikkeldste planningspuzzels van Nederland op, met zeer geavanceerde algoritmes. Ook speelt agentic AI een steeds grotere rol in het ontwikkelen van software bij NS. Veel van dit geavanceerde werk bouwt NS op een uitgebreide en innovatieve cloudomgeving, die de flexibiliteit, schaalbaarheid en technische basis biedt om nieuwe oplossingen sneller en betrouwbaarder naar de praktijk te brengen. Uiteraard zorgen wij 24/7 voor een geavanceerde beveiliging van onze vitale infrastructuur. Wie denkt dat IT, data en AI bij NS vooral over grote hoeveelheden reisinformatie in de app gaat, kijkt niet ver genoeg. Want in de NS-app (met meer dan een miljoen gebruikers) zit stiekem al veel state of the art-technologie zoals druktevoorspellingen, realtime aantallen beschikbare OV-fietsen en dynamic pricing. Maar er gebeurt binnen het NS-landschap nog zo veel meer.   Midden in maatschappij en economie NS staat letterlijk en figuurlijk midden in de Nederlandse maatschappij en economie. Iedere dag vertrouwen miljoenen reizigers, studenten, bedrijven en publieke organisaties op treinverkeer dat veilig, betrouwbaar en efficiënt moet functioneren. Wat veel mensen niet zien, is hoeveel technologisch vakmanschap daar inmiddels achter schuilgaat. De IT-, data- en AI-organisatie van NS is uitgegroeid tot een omgeving waar complexe, bedrijfskritische vraagstukken aan de orde van de dag zijn — en waar engineers werken aan oplossingen die direct doorwerken in de dienstverlening aan miljoenen reizigers.  Juist in die omgeving verandert ook het vak zelf. Van engineers en data scientists vraagt NS steeds vaker een bredere rol: niet alleen bouwen wat gevraagd wordt, maar meedenken over de richting. Het profiel ontwikkelt zich van uitvoerend vakmanschap naar inhoudelijk richting geven — naar ervaren engineers die technologische keuzes onderbouwen, en business en IT samen verder helpen.  Een omgeving die om vooruitkijken vraagt  De digitale omgeving van NS is groot, complex en direct verbonden met de dagelijkse dienstverlening aan miljoenen reizigers. Treinen, stations, onderhoud, personeelsplanning, reizigersstromen, veiligheid, data en commerciële dienstverlening grijpen voortdurend in elkaar. Een technologische keuze heeft daardoor zelden alleen technische gevolgen. Zij raakt ook de operatie, de miljoenen reizigers en onze 19.000 collega’s op de werkvloer. In de komende jaren zal dit landschap alleen maar groter en complexer worden. Dat maakt de behoefte aan ervaren mission critical engineers steeds groter. Mensen die kunnen vooruitkijken en samen met collega’s bepalen welke technologische capabilities de organisatie de komende jaren nodig heeft, welke architectuur daarbij past en hoe NS stap voor stap van de huidige naar de gewenste situatie groeit. Dat vraagt om technisch vakmanschap, maar ook om visie, beoordelingsvermogen en het vermogen om complexe keuzes helder uit te leggen.  Jasper ten Hove, CIO bij NS, vat het kernachtig samen: “We zoeken mensen die met technologie zorgen voor de beste oplossing voor businessvraagstukken — nu, op de middellange termijn en op de lange termijn.” Daarmee zegt hij ook iets over het profiel van deze mission critical engineers. Het gaat bij hen niet om technologie om de technologie. AI, cloud, data, automatisering en softwareontwikkeling zijn belangrijke middelen, maar de kernvraag blijft steeds: hoe helpt dit NS om beter te presteren voor de reiziger?  Engineers die de business slimmer maken  Een ervaren engineer bij NS kijkt daarom verder dan de eerste vraag uit de business. Wanneer een afdeling vraagt om software voor een onderhoudsproces, gaat het niet alleen om het bouwen van die functionaliteit, maar ook om wat de afdeling werkelijk wil bereiken, hoe het proces zich kan ontwikkelen, welke schaalbaarheid nodig is en welke technische keuzes voorkomen dat NS over een jaar opnieuw moet beginnen.  Zo helpen engineers NS om niet alleen afzonderlijke oplossingen te bouwen, maar een samenhangende technologische koers te ontwikkelen. Zij kunnen met IT-teams spreken over architectuur, stabiliteit, schaalbaarheid, codekwaliteit en platformkeuzes, en leggen tegelijk moeiteloos aan de business uit waarom bepaalde keuzes nodig zijn en wat realistisch is op korte én langere termijn.  Daan Debie, Director Data, AI & Innovation bij NS, benadrukt dat NS mensen zoekt die snappen “what good looks like”. Dat betekent: niet automatisch bouwen wat gevraagd wordt, maar de vraag achter de vraag stellen. Wat is de businessintentie? Welke verandering wil NS mogelijk maken?  Inhoudelijke leiders, geen klassieke managers  Daarmee groeien deze engineers uit tot inhoudelijke leiders. Geen managers in klassieke zin, maar mensen die richting geven op basis van expertise. Die anderen meenemen, standaarden helpen neerzetten en technische samenhang bewaken — soms dicht bij een groot businessinitiatief, soms centraler in de organisatie, rond architectuur, platformontwikkeling of technische capabilities die breder beschikbaar moeten komen.  Die rol vraagt om mensen met ervaring in bedrijfskritische omgevingen “at scale”. Engineers die complexiteit niet uit de weg gaan, maar er energie van krijgen. Die nieuwsgierig zijn naar nieuwe technologie, maar zich niet laten leiden door hypes. AI is bij NS bijvoorbeeld relevant, maar niet als losstaand innovatielabel: het gaat erom hoe AI, data en algoritmes verantwoord worden ingebed in processen die daadwerkelijk waarde opleveren voor de operatie en de reiziger.  Een unieke omgeving  Dat maakt NS de komende jaren een ontzettend interessante plek voor engineers. De organisatie staat midden in de Nederlandse samenleving, heeft op dit moment al een technisch zeer uitdagende operatie en heeft ambities en uitdagingen die groot genoeg zijn om nog jarenlang interessant te blijven. Wie hier werkt, krijgt de ruimte om verder te kijken dan de dagelijkse operatie en mee te denken over de volgende fase: welke technologie heeft NS nodig, hoe richten we die goed in en hoe zorgen we dat business en IT in dezelfde richting bewegen?  Dat maakt het werk van deze engineers strategisch, inhoudelijk en maatschappelijk relevant tegelijk. Zij geven richting aan de digitale ontwikkeling van een organisatie waar Nederland elke dag op vertrouwt.t tegelijk. Zij geven richting aan de digitale ontwikkeling van een organisatie waar Nederland elke dag op vertrouwt. 

In dit nieuwsoverzicht: TU Delft toont een wereldprimeur met een exoskelet dat op hersengolven loopt, overheids‑it trekt vaak maar één inschrijving, EY geraakt door datalek en versterkt Amista neemt Intellus Group over. Exoskelet TU Delft loopt op hersengolven Studenten van de TU Delft kondigen een doorbraak aan in zelfstandig lopen voor mensen met een dwarslaesie. Voor het eerst wordt de loophulp zonder knoppen of spraak aangestuurd op basis van de hersengolven van de drager. De toepassing werd getoond tijdens een presentatie van Project MARCH XI. Dat is een project waarin een multidisciplinair team een exoskelet ontwikkelt voor mensen met een dwarslaesie. De technologische kern van dit jaar is een nieuw softwarealgoritme: Generative Predictive Control (GPC). Dat genereert looppatronen en past die in real time aan op basis van sensordata uit het exoskelet. Eerder werd een looppatroon achteraf getuned in een simulatieomgeving. Nu reageert het systeem terwijl de drager, die piloot wordt genoemd, erin loopt. Volgens de bouwers is het voor het eerst ter wereld toegepast in een lopend exoskelet.Vince Kurtz, onderzoeker bij NVIDIA en Caltech en uitvinder van het GPC-algoritme, is onder de indruk. ‘De studenten hebben een neuraal netwerk dat met behulp van GPC motorische commando’s genereert helemaal zelf getraind met behulp van simulatiegegevens. Dit alles doen en werkend krijgen op een echt exoskelet is echt moeilijk.’ Derde van overheids‑it‑aanbestedingen krijgt maar één inschrijving Ruim één op de drie gegunde percelen in Nederlandse overheids-it kreeg precies één ontvangen inschrijving. Dat blijkt uit een analyse van 1.935 gunningsberichten van TED, de officiële Europese publicatiebron, door Tendervane. In een rapport (peildatum 15 juli 2026) wordt de concurrentiepositie binnen aanbestedingsprocedures in kaart gebracht.‘Van de gegunde percelen met een gepubliceerd aantal ontvangen inschrijvingen had 35,7% er precies één. Het gaat om 640 van 1.795 percelen sinds begin 2024’, stelt Ravid Efroni van Tendervane. In 2024 was het aandeel 39,8 procent. In 2025 daalde het naar 35,4 procent. Het idee van Europese aanbestedingen is juist dat bedrijven beter kunnen concurreren en de gunnende partij keuze uit meerdere aanbieders heeft. Maar Efroni plaatst ook een kanttekening: ‘Eén inschrijving betekent overigens niet dat er iets mis is met die ene gunning. Eén ontvangen inschrijving betekent dat de gepubliceerde procedure geen concurrerende biedingen opleverde. Dat zegt op zichzelf niet waarom andere ondernemingen niet inschreven.’ Ook bepaalt de hoogte van een aanbesteding in bepaalde mate hoeveel inschrijvingen er zijn, blijkt uit het rapport. Datalek Ernst & Young door hack supportsysteem Ernst & Young (EY) onderzoekt een groot datalek nadat hackers toegang kregen tot een extern supportplatform dat door de interne it‑afdeling wordt gebruikt. Tussen 28 maart en 12 april 2026 konden aanvallers documenten downloaden die worden gebruikt voor belastingaangiften, meldt BleepingComputer. EY ontdekte de inbraak pas op 23 april. Hoeveel klanten precies zijn geraakt – en of daar Nederlandse cliënten bij zitten – is nog onbekend. Amista neemt Intellus Group over SAP-specialist en dienstverlener rondom digitale transformaties in de Benelux Amista, neemt Intellus Group over. Dat van oorsprong Belgische bedrijf is specialist in data-, analytics- en ai-advies. De overname versterkt Amista’s positie in data, analytics en ai en het bedrijf hoopt zo door te groeien in de Benelux. Het in 2010 opgerichte Intellus Group bestaat uit de merken Cubis, Lytix en Aivix. De groep werd uitgebouwd door medeoprichters Wim Van Wuytswinkel en Jeroen Roosen. Intellus Group voegt expertise toe binnen Microsoft-, SAP-, AWS- en Databricks-ecosystemen. Intellus Group ondersteunt klanten in onder meer industrie, retail, financiële diensten en de publieke sector. Het aanbod varieert van advies over datastrategie en architectuur tot adviestrajecten rondom analytics, machine learning en generatieve ai. De overname volgt op de recente integraties van Alluvion, Aarini, GeOne en Nessi en past binnen Amista’s strategie om uit te groeien tot een brede aanbieder van data-, analytics -en ai-diensten in de Benelux.

De Schiedamse it-dienstverlener Ormer ICT is de beste werkgever voor ict’ers in de ict-branche. Het Groene Hart Ziekenhuis is de beste werkgever voor ict’ers bij eindgebruikers en Ictivity is de beste ict-opleider. Dat komt naar voren uit het jaarlijkse Computable-onderzoek naar werkgevers en opleiders. Het werkgeversonderzoek wordt uitgevoerd door Enigma Research en laat zien hoe ict’ers over hun werkgever denken. Werkgevers zijn onderverdeeld in de categorieën ict-branche en eindgebruikers. Daarnaast worden aanbieders van ict-opleidingen en -cursussen beoordeeld door deelnemers. Alle resultaten zijn te lezen in de nieuwste editie van het Computable e-zine. Beste werkgevers ict-branche De it-dienstverlener Ormer ICT stijgt van de tweede plaats in 2025 naar de eerste plek dit jaar. De overall waardering voor het bedrijf uit Schiedam steeg van 9,66 in 2025 naar 9,87 in 2026. In totaal scoorden acht bedrijven een 9 of hoger, waar dat er in de vorige editie nog dertien en het jaar daarvoor twintig waren. Een aanzienlijke daling dus. Lees meer over de scores van ict-werkgevers op zestien deelaspecten en vijftien stellingen in het e-zine Career Guide. Beste werkgevers eindgebruikers Bij de werkgevers die niet tot ict-branche behoren (de ‘eindgebruikers’) is het Groene Hart Ziekenhuis uit Gouda de winnaar. Deze organisatie scoorde als enig in de top tien boven de 9. Lees meer over de scores van niet-ict-werkgevers op zestien deelaspecten en vijftien stellingen in het e-zine Career Guide. Beste ict-opleiders Het opleidersonderzoek van Enigma Research laat zien hoe Computable-lezers die een ict-gerelateerde opleiding, training en/of cursus hebben gevolgd over hun opleider denken. Acht van de tien best beoordeelde opleiders scoren boven een 9. Ictivity voert dit jaar de lijst aan. Lees meer over de scores van niet-ict-werkgevers op vijftien deelaspecten in het e-zine Career Guide.

Op 15 augustus 2026 treedt de Cyberbeveiligingswet (Cbw) in werking. De Cbw omvat de Europese NIS2‑richtlijn die na bijna twee jaar vertraging is omgezet naar Nederlandse wetgeving. Dit zijn de belangrijkste aandachtspunten en achtergronden die organisaties nu moeten kennen. #1 Cyberbeveiligingswet: NIS2 komt bijna twee jaar te laatDe Cyberbeveiligingswet is op 7 juli 2026 aangenomen en treedt op 15 augustus 2026 in werking. Dat is bijna twee jaar na de oorspronkelijke deadline van 17 oktober 2024. De wet geldt voor zo’n 8.000 organisaties. Nederland miste de deadline voor het omzetten van de EU-richtlijn NIS2 (Network and Information Security 2). Dat is aangescherpte Europese wetgeving die de cyberbeveiliging en digitale weerbaarheid van organisaties en vitale sectoren binnen de Europese Unie moet verhogen. Het omzetten van de NIS2-richtlijn naar Nederlandse wetgeving liep vertraging op door discussies over de reikwijdte, conflicten tussen toezichthouders en gesteggel over het principe van zelfindicatie. Organisaties moeten namelijk zelf bepalen of ze onder de wet vallen en zich melden. Dat leidde tot juridische onzekerheid en uitstel.#2 Wie vallen er onder de Cyberbeveiligingswet?Bij de Cyberbeveiligingswet vallen veel organisaties van rechtswege onder de wet. Organisaties zijn zelf verantwoordelijk om te bepalen of zij onder deze wet vallen. De wet geldt voor organisaties in negentien sectoren waaronder energie, digitale infrastructuur, overheid, ruimtevaart en onderzoek. Daarnaast vallen ook middelgrote en grote bedrijven onder de wet. Het gaat om organisaties met vijftig of meer medewerkers en/of een omzet of balanstotaal van tien miljoen euro. Toeleveranciers en dochterbedrijven kunnen eveneens in beeld komen, afhankelijk van hun rol in de keten. Organisaties kunnen met een NIS2-zelfevaluatietool een eerste beoordeling doen of ze onder de Cyberbeveiligingswet vallen en hoe ze worden gekwalificeerd (‘essentieel’ of ‘belangrijk’).#3 De vijf basisverplichtingen van de CyberbeveiligingswetElke organisatie die onder de Cyberbeveiligingswet valt, moet voldoen aan deze generieke normen:Registratieplicht. Organisaties die onder de Cyberbeveiligingswet vallen, moeten zich vanaf 15 augustus 2026 registreren bij het NCSC (Nationaal Cyber Security Center) via mijn.ncsc.nl. Na registratie krijgen zij toegang tot hun sectorale csirt (computer security incident response team). Elke organisatie is zelf verantwoordelijk voor tijdige registratie én voor het actueel houden van alle gegevens in het entiteitenregister dat informatie ophaalt uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel.Zorgplicht. Organisaties moeten passende technische, organisatorische én fysieke beveiligingsmaatregelen nemen, zoals beleid voor de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen, basispraktijken voor cyberhygiëne, het gebruik van multifactor-authenticatie of continue-authenticatieoplossingen. Bekijk hier de tien vereiste zorgplichtmaatregelen.Bestuurlijke verantwoordelijkheid. Bestuurders moeten beschikken over voldoende kennis en vaardigheden om cyberrisico’s en de maatregelen die worden genomen te kunnen beoordelen. Om die reden bevat de wet ook een trainingsplicht voor bestuurders.Meldplicht. Organisaties onder de Cyberbeveiligingswet moeten ‘significante cyberincidenten’ melden via het NCSC‑meldportaal. De meldplicht moet helpen om schade te beperken, te ondersteunen bij herstel en dreigingsinformatie te verbeteren. Een incident is significant wanneer het de dienstverlening ernstig verstoort, grote financiële schade veroorzaakt, of ook andere entiteiten kan raken met materiële of immateriële schade. Ze moeten binnen 24 uur gemeld zijn.Informatieplicht. Naast de verplichte melding aan toezichthouders moeten organisaties onder de Cyberbeveiligingswet ook hun eigen klanten informeren bij een significant cyberincident. Ze moeten duidelijk maken wat er is gebeurd, welke impact dat heeft, en welke acties klanten zelf moeten nemen om schade te beperken. Deze informatieplicht staat los van de bestaande AVG‑meldplicht bij de Autoriteit Persoonsgegevens.#4 Toezicht: versnipperd, afhankelijk van sectorHet toezicht op de Cyberbeveiliginsgwet is verdeeld over meerdere instanties. De Doorverwijsboom Cyberbeveiligingswet laat zien welk ministerie en welke csirt en toezichthouder per sector verantwoordelijk zijn.Zo vallen banken bijvoorbeeld onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Financiën, bij incidenten kunnen ze zich melden bij het csirt van NCSC (Nationaal Cyber Security Center) en DNB (De Nederlandsche Bank) is toezichthouder. Leveranciers van digitale infrastructuur vallen onder het Ministerie van EZK, het csirt van NCSC en de RDI (Rijksinspectie Digitale Infrastructuur) is toezichthouder#5 ‘Essentiële’ versus ‘belangrijke’ organisaties: twee toezichtregimesIn de Cyberbeveiligingswet wordt onderscheid gemaakt tussen ‘essentiële’ en ‘belangrijke’ organisaties.‘Essentiële organisaties’ zijn onder meer actief in de energie-sector, digitale infrastructuur, ict‑dienstbeheer, overheid en ruimtevaart. Ze  krijgen proactief toezicht. Dat wil zeggen dat er inspecties en nalevingscontrole plaatsvinden ook als er geen incident is gemeld.Onder ‘belangrijke organisaties’ vallen onder andere: post- en koeriersbedrijven, aanbieders van digitale diensten en onderzoeksbedrijven die niet onder het onderwijs vallen. Zij krijgen ‘reactief toezicht’. Dat wil zeggen dat controle pas plaatsvindt na een incident of signaal.#6 Kritiek op de CyberbeveiligingswetExperts wijzen op drie zwakke plekken: De wet bevat geen concrete technische beveiligingsnormen: de wet zegt wat er moet gebeuren, maar niet concreet hoe. Ketenonduidelijkheid: criteria voor wanneer een leverancier ‘essentieel’ wordt, zijn vaag. Het toezichtmodel is veel te complex. Er zijn veel loketten en er is veel variatie per sector.Meer informatieDit artikel is samengesteld uit informatie van de volgende bronnen: Cyberbeveiligingswet, Doorverwijsboom Cyberbeveiligingswet.

Inloggen is het nieuwe hacken. Niet langer softwarelekken, maar gehackte gebruikersaccounts vormen inmiddels de voornaamste toegangspoort voor ransomware-aanvallers. Criminelen hoeven systemen steeds minder te kraken: ze loggen simpelweg in met gestolen inloggegevens.Dat blijkt uit de zevende editie van het State of Ransomware-rapport van Sophos, gebaseerd op een bevraging van it- en cybersecurityleiders in zeventien landen.Bij 79 procent van de ransomware-aanvallen verkrijgen criminelen toegang via gecompromitteerde identiteiten. Kwaadaardige e-mails (26 procent) en phishing (24 procent) zijn daarbij de meest gebruikte methoden. Het misbruik van kwetsbaarheden, jarenlang de dominante aanvalsvector, zakt voor het eerst in vier jaar naar de tweede plaats.Dat betekent, zo benadrukken de onderzoekers, niet dat kwetsbaarheden irrelevant zijn geworden. Meer zelfs: de impact blijft behoorlijk. Wanneer aanvallers binnenkomen via een firewall-lek, loopt 59 procent van die aanvallen uit op een losgeldeis van meer dan een miljoen dollar, tegenover 48 procent gemiddeld over alle aanvallen.Mfa biedt geen garantieMultifactorauthenticatie biedt minder bescherming dan verwacht: bij 97 procent van de incidenten waarbij gecompromitteerde inloggegevens de hoofdoorzaak waren, stond mfa al ingeschakeld.Ook hier is er de impact van ai. ‘Nu we zien dat ransomwarecriminelen experimenteren met ai, bestaat het risico dat zij hierdoor sneller waardevolle bedrijfsmiddelen kunnen stelen, deze kunnen gijzelen en dit op een veel grotere schaal kunnen doen dan voorheen mogelijk was’, aldus Ross McKerchar, chief information security officer bij Sophos.Bij 56 procent van de getroffen organisaties slaagden aanvallers erin data te versleutelen, een stijging na twee jaar van daling. Wanneer versleuteling plaatsvond, betaalde 48 procent van de slachtoffers losgeld: het op één na laagste percentage in vier jaar onderzoek. Maar in vergelijking met heel wat andere onderzoeken over ransomware is dit wel een hoog percentage.Al is negotiatie ook hier aan de orde. Van de betalers uit het Sophos-onderzoek handelde 51 procent succesvol een korting af op de initiële losgeldeis.

Fraudeurs misbruiken festivalkoorts met valse biometrische registratie Nepsites, valse ticketshops en frauduleuze accommodatiepagina’s: met Tomorrowland 2026 in aantocht dient een gecoördineerde golf van online oplichting gericht op festivalgangers zich wereldwijd aan.Het festival vindt plaats op de laatste twee weekends in juli (= 16-19 juli en 24-26 juli) in Boom en trekt jaarlijks zo’n 400.000 bezoekers uit meer dan 200 landen. Die combinatie van schaarste, urgentie en internationale vraag maakt het volgens het Indiase cyberbeveiligingsbedrijf CloudSEK een ideale voedingsbodem voor fraude.Dat een bedrijf uit India hierover waarschuwingen uitstuurt, geeft aan hoe internationaal Tomorrowland intussen opereert, maar de online fraude dus ook. Hun onderzoekers identificeerden een dozijn actieve nepdomeinen die inspelen op zoektermen zoals DreamVille, Global Journey en Full Madness. Valse biometrische registratie Een van de meest doordachte voorbeelden was een nepticketshop die de look-and-feel van de officiële festivalsite kopieerde, inclusief een afteltimer, correcte locatiegegevens en verwijzingen naar het cashloze ‘Pearls’-systeem van Tomorrowland.De site vroeg bezoekers om ‘biometrische registratie’ voor zogenaamd gepersonaliseerde barcodes. Dat is een klassieke truc om volledige identiteitsgegevens, adressen en betaalinfo te verzamelen. De betaalpagina verwees naar een echte Stripe-checkout, maar de begunstigde was een niet aan het festival gelieerde entiteit.‘De inzet van valse biometrische registratie is bijzonder zorgwekkend’, stelt onderzoeker Shobhit Mishra van CloudSEK. ‘Slachtoffers verliezen niet alleen geld, maar stellen ook persoonlijke gegevens bloot die later kunnen worden ingezet voor vervolgfraude.’ Meertalige campagnes CloudSEK stelde vast dat de fraudecampagnes niet beperkt blijven tot Engelstalige gebruikers. Onderzoekers ontdekten gerichte nepdomeinen in het Frans, Duits en Tsjechisch, wat wijst op georganiseerde en gelokaliseerde oplichting. Daarnaast identificeerden ze een accommodatiepagina die Tomorrowland- en Airbnb-branding combineerde zonder enige toestemming. Net als wat andere beveiligingsexperts vaak aanraden bij grootschalige evenementen, adviseert het Indiase bedrijf festivalgangers om uitsluitend tickets te kopen via de officiële kanalen, domeinnamen zorgvuldig te controleren op spelfouten of afwijkende extensies, en verzoeken om biometrische registratie of betaling via bankoverschrijving als directe alarmsignalen te beschouwen.

In het afgelopen tweede kwartaal zijn zeventig nieuwe sourcingcontracten gesloten. Daarbij valt op dat de grootste deals uit het segment ‘Staffing & Hiring’ komen, met als grootste klapper het inhuurcontract dat energienetwerkbeheerder Enexis sloot met Harvey Nash. De potentiële contractwaarde loopt daarbij op tot twee miljard euro. Dit blijkt uit de kwartaalrapportage van VPPipeline, een register voor gepubliceerde Nederlandse it-transacties met een waarde boven de één miljoen euro. Enexis selecteerde Harvey Nash als partner voor de tijdelijke inhuur van externe professionals. De broker verzorgt het volledige proces rondom inhuur voor de energienetwerkbeheerder: van arbeidsmarktbenadering en kandidaatselectie tot contractering, administratie en rapportage. Met de keuze voor één centrale partner wil Enexis meer grip realiseren op kwaliteit, continuïteit, kostenbeheersing en naleving van wet- en regelgeving. Het contract heeft een looptijd van drie jaar en de mogelijkheid tot verlenging met vijf keer één jaar. De totale geschatte waarde is zo’n twee miljard euro. Op basis van de inhuurmix uit 2024 zou daarvan meer dan vijfhonderd miljoen euro betrekking hebben op ict-gerelateerde functies, aldus VPPipeline. Den Bosch en DUO Ook de gemeente ’s Hertogenbosch sloot een vergelijkbare deal met één centrale partij die alles regelt rond externe inhuur: Magnit. De gemeente Oss en de Veiligheidsregio Brabant-Noord doen ook mee aan deze overeenkomst met een maximale looptijd van vijf jaar en een geschatte waarde van rond de vijfhonderd miljoen euro. Een ander groot contract in de periode april-juni betreft eveneens een inhuurdeal: Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) trok na een aanbesteding een trits partijen aan voor het leveren van it’ers, met als hoofdaannemers Bergler, Cim Solutions, Circle8, Divetro, Get There, LinkIT, Need Staffing en Seven Stars. De raamovereenkomst heeft een looptijd van vier jaar en een totale waarde die tussen de 280 miljoen en 350 miljoen ligt.  Managed Services & Outsourcing VPPipeline constateert dan ook in zijn Q2 2026 Market Pulse dat de markt voor externe inhuur bij publieke organisaties steeds sterker gedomineerd door grote broker- en msp (managed service provider)-contracten waarbij alles in handen van één partij wordt gelegd. Uit het kwartaaloverzicht blijkt wel dat, hoewel in het tweede kwartaal van dit jaar de grootste contracten uit het segment Staffing & Hiring (in totaal vijf) komen, in deze periode de meeste deals tot de categorie Managed Services & Outsourcing (35) behoren, gevolgd door Assets & Licensing (23) en Consulting & Projcts (7). Zo sloot het eerder genoemde Enexis in maart een telefoniecontract met Odido en KPN, goed voor een kleine veertig miljoen euro. Deze dominantie van dit soort ‘managed services’-ict-deals, doorgaans een stuk kleiner in omvang, zal de komende tijd nog voortduren omdat er veel contracten aflopen (en dus verlengd gaan worden). In totaal registreerde VPPipeline zeventig transacties, een normaal niveau voor een tweede kwartaal. Risico’sGrote brokercontracten kunnen handige inkoop- en sourcinginstrumenten zijn, maar zitten er ook operationeel risico’s aan vast wanneer zo’n centrale partij onderuitgaat. Zeker omdat financiering en voorfinanciering in dit businessmodel een belangrijke rol spelen. Zo viel eerder dit jaar personeelsintermediair OneStopSourcing om. Nadat de samenwerking met een factoringmaatschappij onder druk kwam te staan, konden leveranciers en zzp’ers niet meer tijdig worden betaald en ging het bedrijf afgelopen maart failliet, meldde onder andere de vakbladen Zipconomy en Flexnieuws.OneStopSourcing beheerde volgens deze berichtgeving contracten voor ongeveer negenhonderd externen bij onder meer de Belastingdienst, de Tweede Kamer, provincies en gemeenten. VPPipeline signaleerde in TED (Tender European Daily) meerdere tijdelijke onderhandse gunningen die lijken te passen bij maatregelen om de dienstverlening tijdelijk te borgen. 

Pieter Cobelens tijdens Cybersec Netherlands 2026 Het is maandagochtend. Containers verlaten de Rotterdamse haven niet meer, een deel van het betalingsverkeer ligt stil en meerdere ziekenhuizen schakelen over op noodprocedures. Er zijn geen explosies, geen tanks aan de grens en geen straaljagers in de lucht. Toch is Nederland aangevallen. Dit scenario is allang geen sciencefiction meer. Cyberaanvallen op vitale infrastructuur, desinformatiecampagnes en digitale sabotage zijn uitgegroeid tot vaste onderdelen van geopolitieke machtsuitoefening. De vraag is niet langer of digitale conflicten plaatsvinden, maar hoe goed landen en organisaties erop zijn voorbereid. Dat is ook het centrale thema van de keynote die generaal-majoor b.d. Pieter Cobelens verzorgt tijdens Cybersec Netherlands 2026 op 9 en 10 september in Jaarbeurs, Utrecht. Cruciale digitale infrastructuur Wie nog denkt dat cybersecurity uitsluitend een IT-vraagstuk is, loopt volgens Cobelens achter de feiten aan. Cybersecurity is uitgegroeid tot een strategisch vraagstuk waarin technologie, economie, defensie en geopolitiek samenkomen. De digitale infrastructuur waarop overheden, bedrijven en burgers dagelijks vertrouwen, is inmiddels even cruciaal geworden als de fysieke infrastructuur van wegen, havens en energievoorzieningen. Juist Nederland is daarin bijzonder kwetsbaar. Ons land behoort tot de meest gedigitaliseerde economieën ter wereld. Internetknooppunten, hyperscale-datacenters, logistieke ketens, financiële dienstverlening en cloudplatformen vormen gezamenlijk het digitale fundament onder de Nederlandse economie. Die positie levert economische voordelen op, maar maakt Nederland tegelijkertijd tot een aantrekkelijk doelwit voor statelijke actoren, cybercriminelen en andere kwaadwillenden. Geavanceerde aanvalstechnieken De oorlog in Oekraïne heeft bovendien duidelijk gemaakt hoe snel de aard van conflicten verandert. Waar militaire slagkracht vroeger vrijwel uitsluitend was voorbehouden aan staten met enorme defensiebudgetten, zorgen relatief goedkope drones ervoor dat ook kleinere spelers grote schade kunnen aanrichten. Volgens Cobelens voltrekt zich dezelfde democratisering in het cyberdomein. Geavanceerde aanvalstechnieken worden toegankelijker, terwijl kunstmatige intelligentie de drempel verder verlaagt. AI verandert het speelveld fundamenteel. Waar aanvallers vroeger veel specialistische kennis nodig hadden om overtuigende phishingcampagnes of malware te ontwikkelen, kan generatieve AI grote delen van dat proces automatiseren. Deepfakes worden realistischer, aanvallen schaalbaarder en desinformatie overtuigender. Daarmee vervagen de grenzen tussen cyberoorlog, informatieoorlog en psychologische beïnvloeding. AI detecteert en neutraliseert Dat betekent echter niet dat verdedigers kansloos zijn. Ook aan de verdedigende kant wordt AI steeds belangrijker. Moderne securityplatformen analyseren miljoenen gebeurtenissen per seconde en herkennen afwijkingen die voor menselijke analisten onzichtbaar blijven. De consequentie is volgens Cobelens dat cybersecurity steeds minder een strijd wordt tussen mensen en steeds meer tussen algoritmen. De komende jaren ontstaat een permanente technologische wapenwedloop waarin AI aanvallen ontwikkelt en AI diezelfde aanvallen weer detecteert en neutraliseert. Daar houdt de ontwikkeling niet op. Aan de horizon dient zich de volgende technologische revolutie al aan: quantum computing. Quantumcomputers beloven enorme doorbraken op het gebied van simulaties, logistiek, materiaalonderzoek en defensie. Tegelijkertijd vormen zij een directe bedreiging voor de encryptie waarop vrijwel alle digitale communicatie is gebaseerd. Post-quantumbeveiliging Dat leidt tot een strategisch risico waar nog relatief weinig organisaties zich bewust van zijn. Staten verzamelen vandaag al grote hoeveelheden versleutelde data, niet omdat zij die nu kunnen lezen, maar omdat zij verwachten dat toekomstige quantumcomputers dat wel kunnen. Deze strategie, bekend als Harvest Now, Decrypt Later, betekent dat informatie die vandaag veilig lijkt, over tien of vijftien jaar alsnog openbaar kan worden. Organisaties die met gevoelige gegevens werken, zullen daarom veel eerder dan gedacht moeten overstappen op post-quantumbeveiliging. Naast technologische ontwikkelingen plaatst Cobelens ook vraagtekens bij de afhankelijkheid van buitenlandse digitale infrastructuur. Digitale soevereiniteit gaat volgens hem niet over protectionisme, maar over controle. Wanneer vitale data, cloudplatformen en communicatiekanalen volledig buiten de eigen jurisdictie vallen, levert een land onvermijdelijk een deel van zijn strategische autonomie in. De discussie over een nationale cloud of andere vormen van digitale regie raakt daarmee niet alleen de IT-sector, maar ook economie, bestuur en nationale veiligheid. Kern van moderne afschrikking De belangrijkste conclusie is misschien wel dat weerbaarheid niet langer uitsluitend een verantwoordelijkheid van Defensie is. Vitale infrastructuur bevindt zich grotendeels in handen van bedrijven. Een aanval op een logistieke dienstverlener kan de voedselvoorziening raken. Een verstoring bij een cloudprovider kan honderden organisaties tegelijk treffen. Een cyberincident bij een ziekenhuis kan uitgroeien tot een nationale crisis. Digitale weerbaarheid is daarmee een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, bedrijfsleven en samenleving. Volgens Cobelens is dat uiteindelijk ook de kern van moderne afschrikking. Tijdens de Koude Oorlog draaide afschrikking om militaire macht. In het digitale tijdperk wordt geloofwaardige afschrikking bepaald door een combinatie van cybercapaciteit, economische kracht, technologische innovatie en maatschappelijke weerbaarheid. Een tegenstander moet ervan overtuigd zijn dat een aanval onvoldoende oplevert en te veel kost. Digitale oorlog al begonnen Die strategische blik op cybersecurity vormt de rode draad van de keynote waarmee Pieter Cobelens Cybersec Netherlands 2026 de tweede dag van de beurs opent. Niet om een toekomstscenario te schetsen, maar om duidelijk te maken dat de digitale oorlog al is begonnen. Daarmee is investeren in weerbaarheid misschien wel de belangrijkste vorm van verdediging is die Nederland vandaag kan organiseren. Meer informatie Deze embed gebruikt marketing cookies. Accepteer marketing cookies om de embed te tonen. Accepteer marketing cookies Bezoek Cybersec Netherlands 2026 Ontdek de nieuwste ontwikkelingen in cybersecurity tijdens Cybersec Netherlands op 9 en 10 september 2026 in Jaarbeurs Utrecht. Laat je inspireren door experts, praktijkcases en innovatieve oplossingen. Registreer je gratis

AI Appreciation Day 2026 Het is vandaag (16 juli 2026) AI Appreciation Day ofwel ai-waarderingsdag. Een dag die in 2021 in het leven is geroepen door de Amerikaanse voormalig tech-investeerder en later oprichter van ai-agentontwikkelaar Velanir: Nathan Ricks (zie kader). De dag is in het leven geroepen om stil te staan bij de relatie tussen mensen en kunstmatige intelligentie. Waar staan we nu en hoe verandert onze blik op ai? Waar de discussie jarenlang ging over de spectaculaire mogelijkheden van ai, verschuift de aandacht nu naar een fundamentelere vraag: hoe zorgen we dat ai veilig, verantwoord en met blijvende waarde wordt ingezet? Dat klinkt door in de reacties van experts die in dit artikel hun visie delen. Ze laten een duidelijke trend zien. Namelijk dat de romantiek rond ‘magische’ ai‑modellen plaatsmaakt voor nuchterheid, context en kritische reflectie. Malte Ubl, cto van cloudplatform voor webapplicaties Vercel, ziet dat organisaties eindelijk realistischer worden en van ‘modelfetisjisme’ naar pragmatisme bewegen. ‘Er is niet één model dat overal het beste in is. Succesvolle teams kiezen per taak het model dat het beste past en vinden zo de juiste balans tussen kwaliteit, snelheid en kosten.’ AI Appreciation Day wordt daarmee geen viering van nóg grotere modellen, maar van het besef dat ai een portfolio‑keuze is, geen religie. De hype verschuift naar efficiëntie, kostenbeheersing en taakgerichte inzet. Kritiek Binnen cybersecurity is de toon nog kritischer. Ai verandert het speelveld, maar niet altijd in het voordeel van verdedigers. Door de versnelling van ai versnellen de risico’s ook, stelt Jan Verhagen, verkoopdirecteur Nood-Europa bij cloud- en ai-beveiliger Wiz. Hij benadrukt dat de echte kracht van ai niet in automatisering zit, maar in contextbegrip: ‘Aanvallers kunnen delen van een omgeving in kaart brengen, maar alleen organisaties kunnen inzicht krijgen in de volledige context van hun eigen omgeving.’ Anouck Teiller, plaatsvervangend ceo bij cybersecurityplatform HarfangLab, gaat een stap verder: ‘Ai verkort de tijd tussen het ontdekken en misbruiken van kwetsbaarheden drastisch en maakt cyberaanvallen schaalbaarder dan ooit.’ De boodschap is helder: Ai maakt aanvallen sneller, overtuigender en moeilijker te detecteren. Detectie‑ en responsoplossingen moeten daarom ai‑bewust worden, met een bredere detectiebereik en nieuwe vormen van monitoring, vindt Teiler. Veld-ciso bij Check Point, Fred Streefland, waarschuwt dat vertrouwen een unieke kwaliteit wordt waarmee een ai-product of -dienst zich kan onderscheiden van concurrenten. ‘We zijn een nieuw tijdperk ingegaan waarin vertrouwen in ai de echte onderscheidende factor wordt.’ Organisaties hebben volgens hem behoefte aan krachtige ai met duidelijke waarborgen, zodat ze kunnen vertrouwen op de uitkomsten en weten dat de technologie niet kan worden misbruikt. Ai‑red‑teaming, ofwel aanvalssimulaties van hackmethodes en onafhankelijke toetsing worden volgens hem cruciaal om misbruik en ongewenst gedrag te voorkomen. De oprichter van AI Appreciation DayAI‑waarderingsdag werd geïnitieerd door Nathan Ricks, die de dag lanceerde als een filosofisch‑maatschappelijke beweging om stil te staan bij de relatie die mensen en organisaties opbouwen met kunstmatige intelligentie. Niet als marketingmoment, maar als jaarlijkse reflectie op de impact, risico’s en verantwoordelijkheden die met ai samenhangen.Sinds de introductie in 2021 wordt de dag jaarlijks ‘gevierd’ op 16 juli. Daarmee is het uitgegroeid tot een terugkerend moment waarop experts uit verschillende sectoren de balans opmaken: niet over wat ai kan, maar over hoe het verstandig, veilig en met blijvende waarde is in te zetten. De echte waarde van ai Luis Blando, chief product & technology officer bij low-codeplatform OutSystems, prikt door de hype van autonome ai-systemen heen: ‘Wanneer ai verkeerd wordt ingezet, gedraagt het zich als een team stagiairs: snel en productief, maar nog altijd afhankelijk van toezicht en controles.’ De echte waarde zit volgens hem in documentverwerking, transactionele processen en besluitondersteuning, niet in volledige autonomie. Ai werkt volgens hem pas goed als organisaties accepteren dat menselijke supervisie geen zwakte is, maar een randvoorwaarde. Remco Overweg, ai-consult bij ict-dienstverlener YaWorks, legt de vinger op een ander pijnpunt: ‘Veel kennis zit in de hoofden van medewerkers. De integratie van agents wordt meestal niet beperkt door technologie, maar doordat kennis en processen nog onvoldoende zijn vastgelegd’, aldus de adviseur van digitale infrastructuur. AI Appreciation Day laat daarmee zien dat de grootste bottleneck niet de technologie is, maar de organisatie zelf. Ai democratiseert geo‑informatie In de geo‑informatiesector is de toon positiever. Jeroen van Winden, cto van Esri Nederland, ziet dat ai de kennis van geo-informatiesystemen (gis) eindelijk ontsluit voor een breder publiek. Hij stelt dat door standaarden als mcp (model context protocol), een open standaard ontwikkeld door Anthropic, de brug tussen taalmodellen en ruimtelijke data wordt gevormd en agents ruimtelijke context gebruiken zonder dat gebruikers een gis‑expert hoeven te zijn. Zo maakt ai locatie‑data toegankelijk in tools die medewerkers al gebruiken, zoals Copilot, crm‑ en erp‑systemen. ‘Dat versnelt en verbetert besluitvorming rond grote maatschappelijke thema’s zoals energietransitie en klimaatadaptatie’, aldus Van Winden. Websites, data en digitale fundamenten moeten op orde zijn, anders versterkt ai vooral de chaos Bilal Ahmed, chief ai en data-officer bij webhoster en aanbieder van cloud computing Team.blue, wijst erop dat ai niets oplost als er geen digitaal fundament is. Hij waarschuwt dat veel kleine bedrijven verdwalen in een mistbank van ai. Als voorbeeld zegt hij: ‘Slechts 5,5 procent van het mkb heeft het gevoel volledig grip te hebben op hoe klanten het bedrijf online hebben weten te vinden.’ Om controle terug te krijgen, gaat de uitdaging voor bedrijven veel verder dan het bijhouden van de nieuwste ai-tools en -platformen, stelt hij. ‘Ze moeten begrijpen hoe ai impact heeft op de manier waarop klanten producten, diensten en merken ontdekken. Dit betekent bijvoorbeeld het versterken van de digitale fundamenten die het bedrijf al beheert, zoals de website. Dit is de informatie waarop ai-systemen vertrouwen en deze moet accuraat zijn om bedrijven vindbaar te maken in de complexe digitale omgeving van vandaag.’AI Appreciation Day legt hier een ongemakkelijke waarheid bloot: ai werkt alleen als de basis klopt. Websites, data en digitale fundamenten moeten op orde zijn, anders versterkt ai vooral de chaos. De experts zijn opvallend eensgezind: ai is geen magie, geen hype en geen autonoom wondermiddel. De toekomst van ai draait om zaken als context en procesinzicht, menselijke supervisie, betrouwbare modellen, volwassenheid van de organisatie, digitale fundamenten en vooral vertrouwen.

Dubbelinterview | Derk Boswijk (staatssecretaris Defensie) en Jeroen van der Vlugt (cio Defensie) Derk Boswijk ontvangt ons in zijn werkkamer aan het Haagse Plein. De handdruk is stevig, de blik open, de houding energiek. Terwijl de koffie wordt geserveerd, zegt hij te hopen dat de politiek de komende jaren aan Nederland laat zien dat ze kan leveren. ‘We moeten gewoon heel pragmatisch zaken gaan oplossen. En dat kán. Als je ziet waartoe we in Nederland in staat zijn…’ Hij kijkt naar zijn collega Jeroen van der Vlugt: ‘Neem jouw gebied, dat digitale domein, het is mega-indrukwekkend.’ ‘Heel veel mensen begrijpen niet dat we er al jaren niet in slagen een stabiel politiek bestuur te vormen met elkaar. Nederland had supersaaie politiek vroeger, daar moeten we eigenlijk weer een beetje naar terug. Dat er aan geen enkele talkshowtafel nog een politicus zit, omdat iedereen denkt ‘ze regelen het wel, het komt goed’. ProfielDerk Boswijk is sinds 23 februari staatssecretaris van Defensie namens het CDA in het kabinet-Jetten. Van 2015 tot 2021 was hij voor die partij lid van Provinciale Staten Utrecht en van 2021 tot 2026 lid van de Tweede Kamer. Vanaf juni 2019 tot zijn aanstelling als staatssecretaris was Boswijk ook Reserveofficier bij de Landmacht (1e luitenant). ProfielJeroen van der Vlugt is sinds 1 maart 2020 chief information officer (cio) bij het ministerie van Defensie en lid van de bestuursraad van Defensie. Van der Vlugt is tevens lid van de Agency Supervisory Board (ASB) van de Navo Communications and Information Agency (NCI Agency), die toezicht houdt op de strategische IT-initiatieven van de Navo. Als staatssecretaris is de hoofdprioriteit van Boswijk om eraan bij te dragen dat de krijgsmacht zich gereed maakt voor de toekomst. ‘Meer abstract is mijn ambitie daarboven écht te laten zien dat de politiek een oplossing weet te vinden voor grote opgaven: in mijn geval dus die sterke krijgsmacht, om te beschermen wat ons dierbaar is, maar ook stikstof, de woningcrisis, et cetera. Dus ik heb in mijn eerste week hier meteen de outreach gedaan naar alle collega-bewindspersonen.’ Hij noemt Jaimi van Essen, minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, met als insteek: wij hebben natuurgebieden, jij hebt een stikstofprobleem. We hebben elkaar nodig, hoe vliegen we dat aan? Een tweede voorbeeld: Elanor Boekholt-O’Sullivan, de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, met de vraag: hoe kunnen we samen acteren richting Jo-Annes de Bat, de staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei? Jij hebt netcongestie problemen, wij willen kazernes bouwen, wellicht kunnen we die kazernes gebruiken voor de opslag of de opwekking van energie? Staatssecretaris Defensie Derk Boswijk (foto: Arie Cijfer). Boswijk: ‘We willen laten zien dat Defensie the force of good kan zijn op veel terreinen, dat wij een duwtje kunnen geven op bepaalde innovatie of bepaalde maatschappelijke problemen.’ Een dergelijke spin-off naar andere departementen zal het draagvlak vergroten. Wat is de relatie tussen de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en de Digitale Transformatie Strategie (DTS) bij Defensie? Van der Vlugt: ‘De NDS kwam kort nadat wij de DTS hadden aangekondigd. Wij hebben toen meteen het initiatief genomen om op politiek en ambtelijk niveau rond de tafel te gaan om te kijken naar de grote overlap-punten. Nou, ai is er daar een van, cloud is er een van, en soevereiniteit is er een van. We zijn nu hard bezig om te kijken hoe we die samenwerking het beste kunnen insteken. Ik vind zelf een van de mooie voorbeelden wat wij noemen ‘hoog gerubriceerde informatie’- dat is staatsgeheime informatie, en het is best een tijd lastig geweest om daarin tussen de departementen uit te wisselen. Dat vraagt best veel technische kennis. Wat we nu doen, is dat we aanbieden aan andere departementen dat ze gebruik mogen maken van onze technische oplossing, waardoor ze binnen de Rijksoverheid omgeving kunnen werken. Het is niet zo dat wij met de kruiwagen naar binnenkomen en zeggen ‘hier heb je het, en lift maar mee’, ze moeten daar zelf ook een aantal dingen voor regelen.’ Bestaansrecht Maar de hand steken we wel graag uit, bevestigt Boswijk. ‘Sterker nog, ik leen Jeroen graag uit aan Willemijn Aerdts (de staatssecretaris die eindverantwoordelijk is voor de NDS – red.). Toen ik hier binnen kwam was ik meteen onder de indruk van hoe ver Jeroen en zijn team al zijn. Dus ik zei tegen Willemijn: jij bent verantwoordelijk voor het geheel, maar wij als Defensie hebben al bestaansrecht in dit domein, dus maak daar gebruik van. Als wij daarin kunnen helpen en kunnen samenwerken dan dat zou fantastisch zijn. Zij staat daar zeker voor open, zei ze, dus we hebben binnenkort een lunchafspraak.’ Jeroen, jij stelde onlangs in een programma van BNR dat de Nederlandse overheid wellicht zou moeten investeren in priority-aandelen van bedrijven die werken aan technologie die voor de veiligheid van Nederland van belang is. Op die manier zou kunnen worden voorkomen dat startups en scale-ups verdwijnen naar Amerika. Je zou ook voor technologie die overheidsbreed of Defensie-specifiek van belang is, kunnen zeggen: we hebben inkoopmacht, we gaan ons opstellen als ‘launching customer’? Cio Defensie Jeroen van der Vlugt (foto: Arie Cijfer). Van der Vlugt glimlacht: ‘Ik wil benadrukken dat ik niet heb willen suggereren dat we als overheid in bedrijven moeten gaan deelnemen. Ik denk dat je sowieso heel selectief daar naar zou moeten kijken – en wij kijken door de bril van nationale veiligheid. Voor de goede orde: er zijn verschillende instrumenten die je kunt toepassen, en een contract is ook een instrument. Wij zetten vaak al die contractuele mogelijkheden in om bedrijven opdrachten te geven op gebieden die voor Nederland heel erg belangrijk zijn. Maar je wilt voorkomen dat de kennis, het intellectueel eigendom, op een gegeven moment het land uitgaat. Vaak gaat het ook gewoon om mensen, de kennis die bij mensen zit, die je graag wilt behouden. Daar zou je een instrument als priority share in kunnen gebruiken. Heel nadrukkelijk niet bedoeld om economisch mee te delen bij die bedrijven, dat is iets van de ondernemers zelf, maar wel om een belang aan te geven richting dat bedrijf. En dan gaat het ook om het zeker stellen van de productiecapaciteit in Nederland. Als we nu kijken naar de defensie-industrie in de brede zin, dan is die productiecapaciteit een cruciaal asset en dat geldt voor digitalisering net zo hard.’ Opschalen Boswijk: ‘In het verlengde daarvan: we werken aan een Defensie Innovatie en Opschaling Autoriteit. We zijn in Nederland heel erg goed in innovatie. Maar als het prototype er eenmaal is, dan wordt het vaak stil en even later bloedt het dood. We moeten veel meer gaan focussen op de stappen daarna: we hebben iets fantastisch, hoe gaan we dit opschalen? In dat opschalen zien we de grote uitdaging op dit moment. Het kan zijn dat Defensie een soort launching customer gaat zijn, ergo: we gaan zelf bepaalde producten afnemen om wat massa te creëren. Maar ik vind ook: ik wil naar het buitenland met een catalogus onder mijn arm met wat wij als Nederlandse defensie-industrie kunnen, zodat ik ook tegen mijn counterparts kan zeggen: ik zie dat jullie dit nodig hebben, wij kunnen jullie dit bieden. Dan worden die bezoeken veel concreter en veel pragmatischer en dat is ook een instrument om te zorgen dat bedrijven hier blijven, omdat wij als Defensie bijdragen aan de massa die zij nodig hebben.’ Hoe latent is die capaciteit? Moet er deels een nieuwe industrie worden ontwikkeld? Boswijk: ‘Eerlijk gezegd beseffen we onvoldoende hoeveel bedrijven in Nederland echt in de top zitten in een bepaald segment – en op een heel breed spectrum. ASML kent iedereen, maar we hebben een aantal bedrijven die software produceren voor drones bijvoorbeeld. Het maken van een drone is niet zo ingewikkeld, het gaat meer en meer over de software en de toepassing daarvan. We hebben in Nederland bedrijven in de maritieme sector die op wereldniveau acteren. Wereldwijd is er een enorm tekort aan maritieme maakindustrie. Ik denk dat wij als overheid over het algemeen te weinig ondernemend zijn, te afwachtend zijn. Nog teveel denken: het is niet onze verantwoording, wij moeten gewoon zorgen dat de processen goed lopen. Ik denk dat we veel assertiever moeten zijn. En ik denk, omdat wij als Defensie bepaalde investeringen toch moeten doen, wij ook nog eens slim het vliegwiel kunnen zijn door met andere landen een verbond te smeden. Dán wordt het interessant.’ We kunnen niet buiten Amerikaanse technologie, en dat zal ook morgen niet anders zijn. Maar dit soort initiatieven zal helpen die strategische afhankelijkheden af te bouwen. Boswijk knikt: ‘Die afhankelijkheid is op dit moment niet gezond. De politieke reflex is soms om met de botte bijl alle banden met Amerika te verbreken. Dat zou onverstandig zijn. Allereerst zijn er nog geen alternatieven voor de kennis en de systemen die de Amerikanen hebben. De Oekraïners weten heel goed wat ze nodig hebben, als het over luchtafweer gaat zeggen ze: prachtig die Europese opties, maar geef ons gewoon Patriots. Dus ja, we moeten zorgen voor Europese alternatieven. Maar mijn tweede punt is: we zouden er veel strategischer naar moeten kijken, in de zin van: welke kennis hebben wij, die de Amerikanen niet hebben? Kunnen wij bijvoorbeeld, als het over de F35 gaat  – er zijn bepaalde systemen die wij in de F35 leveren, die alleen wij leveren  – kunnen we dat op het digitale terrein ook doen?’ Van der Vlugt voegt eraan toe: ‘We hebben het vaak over grote Amerikaanse techbedrijven in de defensie-industrie en dan wordt ook Palantir genoemd. Dat bedrijf is gestart met eigen middelen. Er is niemand geweest die heeft gezegd: hier heb je 100, 200, 500 miljoen. De oprichters ervan hebben op een gegeven moment zelf bedacht om in die markt te stappen. Nu is er in Silicon Valley veel geld, en er zijn daar veel slimme mensen, veel ondernemende mensen ook en de Amerikanen hebben een grote thuismarkt. Maar de Europese markt is ook groot en vandaar de oproep aan bedrijven om erin te stappen en ook zelf te investeren.’ De grote uitdaging die we zien is opschalen Boswijk: ‘We moeten een meer ondernemende overheid zijn en dat betekent risico’s nemen en accepteren dat er fouten worden gemaakt. Tegelijkertijd is het appel op de ondernemers: wees nog ondernemender. Ik sta regelmatig voor zaaltjes met ondernemers en  dan hoor ik: we willen een langjarig contract tekenen, we willen die zekerheid. En dan zeg ik: ja, voor een deel moet dat zijn, maar we kunnen nooit 100 procent jullie risico’s gaan afdekken want dan ben je een staatsbedrijf.’ Wat houdt die ondernemers tegen, vanwaar die terughoudendheid? Van der Vlugt: ‘Ik denk dat het voor een deel cultureel is bepaald. De grote Amerikaanse defensiebedrijven wachten eigenlijk ook totdat het Pentagon zegt ‘gaat u maar de opvolger van de F-35 bouwen’. Wat een Palantir heeft gedaan, maar ook een bedrijf als Anduril Industries dat autonome systemen bouwt, die zijn zelf gestart, die hebben vastgesteld: er is hier blijkbaar een markt, wij zien hier toekomst, we gaan op een andere manier deze markt in. Vervolgens zie je, in ieder geval als je kijkt naar beurswaarde, dat ze de traditionele defensiebedrijven voorbij streven. Ik zou hopen dat we dat ook in Nederland krijgen. Dus het is soms wat terughoudend, een beetje cultureel, maar het heeft zeker ook te maken met geld, met investeerders.’ De grote vier techbedrijven in de VS investeren dit jaar 650 miljard dollar in ai. Ga er maar aan staan. Hoe toegankelijk is kapitaal? Van der Vlugt: ‘Ons eigen ABP heeft haar belang afgebouwd maar zat met meer dan achthonderd miljoen dollar in Palantir. En dan denk ik, want het is ook mijn pensioengeld, waarom is dat niet geïnvesteerd in Europese partijen om iets dergelijks mee te doen? Het is best veel geld, hè, achthonderd miljoen dollar, substantieel.’ Nu is Palantir, en diens oprichter Peter Thiel, niet onomstreden. Is het probleem niet juist dat Big Tech gedragen wordt door miljardairs en gestuwd door venture capital? Zou je dan als belanghebbende overheid niet extra kritisch moeten kijken naar herkomst van middelen en intenties van investeerders? Het gaat hier toch ook om ethiek? Van der Vlugt: ‘Zeker. We zijn in 2023 gestart met Reaim: Responsible Artificial Intelligence in the Military Domain. Dit is nu het enige wereldwijde initiatief. We doen dit samen met Zuid-Korea en een aantal andere landen in de tweede ring. We proberen daarin afspraken te maken over hoe je op een verantwoorde manier deze technologie in kunt zetten. Verantwoord betekent op het gebied van ethiek, maar ook op het gebied van veiligheid. Responsible wordt in sommige kringen geduid als woke maar dat is het zeker niet. Elke militair wil met veilige wapens werken. Dus voorspelbaarheid, transparantie, wat heeft het gedaan, wat gaat het doen, dat zijn heel voor de hand liggende zaken. Die afspraken gaan ook over internationaal humanitair recht, waaraan al onze wapensystemen moeten voldoen. Ook als we daarin ai toepassen. De vraag is dan wel hoe je de juiste procedures en technologieën daarin kan ontwikkelen. We zijn daarom nu bezig om, via de Nederlandse Defensieacademie (NLDA), een netwerk op te bouwen met kennisinstellingen van verschillende landen. Dit is onderdeel van Reaim en langs die weg willen we kennis opbouwen, best practices delen, en eventueel kunnen we die kennis exporteren.’ Bestuursraad Van der Vlugt vertelt een uitnodiging te hebben gestuurd aan de bestuursraad van Defensie (bestaande uit secretaris-generaal Maarten Schurink, de Commandant der Strijdkrachten generaal Onno Eichelsheim, directeur-generaal beleid Koen Davidse en de directeur bestuursondersteuning en advies Marieke van Dok) voor een werksessie met het ai-model Claude van Anthropic. ‘Ze krijgen de opdracht om zelf programma’s te gaan schrijven die relevantie hebben voor hun werk. En ik kan je vertellen: niemand in de bestuursraad kan programmeren maar ik weet uit ervaring dat dit heel goed gaat lukken. Het is bizar, maar het laat zien wat ai nu al kan.’ Boswijk: ‘Wat jij met de bestuursraad gaat doen is wat we in heel Nederland zouden moeten doen.’ Hij deelt een anekdote over zijn schoonvader. ‘Die stuurt mij regelmatig grappige filmpjes. Toen we laatst op bezoek waren liet ik hem iets zien waar hij hartelijk om moest lachen. Totdat ik hem vertelde dat het niet echt was, volledig met ai gemaakt. Dat geloofde hij niet, dus ik liet hem zien hoe je zoiets met ChatGPT kunt maken. Dat was een eyeopener voor hem. Eigenlijk zou je dus dat gewoon maatschappelijk breed moeten doen.’ Dat klinkt als een indirecte outreach aan Rianne Letschert, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Van der Vlugt vult aan: ‘AI literacy is een belangrijk thema in onze strategie, ofwel het vermogen om ai te begrijpen, te gebruiken en kritisch te beoordelen. Commandanten aan de NLDA worden vanaf het moment dat ze binnenkomen opgeleid hoe om te gaan met ai. Wat voor vragen moet je stellen? Waar moet je opletten? Wat zijn de ethische en juridische uitgangspunten die we daarbij hanteren? Dat is in de nieuwe realiteit heel relevant.’ Boswijk: ‘De grootste zwakte zit uiteindelijk tussen onze oren. Je weet niet meer wat waar is met AI, en we weten dat de Russen heel goed in staat zijn geweest, meerdere keren, om maatschappelijke onrust te veroorzaken of verkiezingen te beïnvloeden. Dat was nog in een tijd van copy/paste en iedereen zag dat het nep was, en toch trapte een deel van de samenleving erin. Nu trapt in potentie iedereen erin. Dat baart me zorgen, daar moeten we ons echt realiseren dat er een aantal landen tegenover ons staan die minder ethische dilemma’s hebben dan wij hebben.’ Defensienota Voor de zomer wil Boswijk met de Defensienota naar de Tweede Kamer. ‘Dan hebben we ook de contouren staan voor wat betreft die Defensie Innovatie en Opschaling Autoriteit. We zien gewoon dat daar de grote uitdaging zit, in het opschalen. En die zit ‘m niet in een nieuw type drone maar veel meer in de manier van werken en denken. Dat is eigenlijk de innovatie die moet plaatsvinden: kort cyclisch werken, vertrouwen en verantwoording zo laag mogelijk organiseren. En ook accepteren dat er wel eens dingen fout zullen gaan en we geld investeren in een systeem dat als het klaar is misschien toch niet het effect heeft dat we hadden voorzien – bijvoorbeeld omdat de wereld weer is veranderd.’ ‘We hebben over de besteding van belastinggelden natuurlijk politiek verantwoording af te leggen, mijn grote verantwoording is de Kamer mee te nemen in het verhaal dat investeren de moeite loont maar dat er een risico is dat we tegen een desinvestering aan lopen. En ja, we hebben het over belastinggeld, en dat maakt het superfrustrerend en waardeloos, en toch: het kan gebeuren. Maar als we nu op safe gaan spelen dan weten we één ding zeker, dan lopen we altijd achter en dat maakt Nederland per definitie minder weerbaar en minder veilig. Daarnaast beogen we met die investeringen in Defensie zoals gezegd ook positieve neveneffecten voor de samenleving.’   (Dit artikel is ook te lezen in GOV Magazine nummer 22 van Atos.)

COLUMN – Je hebt soms van die kleine berichtjes waar je eerst snel overheen leest, om daarna nog een keer te kijken en ineens denkt: shit, staat dat er echt? Zo las ik het berichtje over een datacenter van Microsoft in Middenmeer dat in 2025 ongeveer één procent van alle stroom in Nederland verbruikte.Ik las door en toen viel het kwartje pas. Eén procent ? En dat is alleen nog maar één datacentrum van Microsoft, we hebben er nog veel meer. En daarbij: niet alleen het datacenter verbruikt stroom maar ook alle devices waar Microsoft op draait.Als je het water langzaam opwarmt, dan gaat die kikker al kokend doodWat gaan we eraan doen? Helemaal niks. Ja, we verbazen ons erover dat het steeds warmer wordt. En vervolgens zeggen we er achteraan, ter geruststelling voor onszelf, dat het in 1975 ook warm was. Wel gemiddeld vier graden kouder dan nu, maar toch.ExperimentEén procent, het lijkt weinig. Net zoals een paar graden warmer geen probleem lijkt. Er is een bekend experiment dat als je een kikker in kokend water gooit, hij er direct uit springt. Maar als je het water langzaam opwarmt, net zolang totdat het kookt, dan gaat die kikker al kokend dood. Hier kun je ons ook mee vergelijken. We gebruiken steeds meer energie en ondertussen wordt het warmer en warmer.Trouwens, nog even over dat experiment. Als je een kikker in kokend water gooit, dan springt hij er niet uit, maar verbrandt hij direct. En nog iet: welke sadist heeft dit experiment bedacht? Wat waren de alternatieven? Een paard in brand steken en kijken hoelang hij nog galoppeert?Neemt allemaal niet weg dat we heel langzaam naar de kloten gaan. Maar ondertussen hebben we palmbomen in de achtertuin staan en genieten we van het mooie weer. Tot het gaat koken natuurlijk.Jacob Spoelstra is columnist/stand-upcomedian. Kijk hier voor meer informatie.