BLOG – Het Rijk gaf in 2024 ruim 230 miljoen euro uit aan acht it-leveranciers. In 2020 was dat nog 126 miljoen. Bijna een verdubbeling in vier jaar en niemand die er iets van zegt.
Capgemini, Atos, CGI, IBM, KPN, Ordina. Wie weleens een overheids-it-aanbesteding heeft opengeslagen, kent de namen. Ze staan er altijd in. Als winnaar, als onderaannemer, of als de partij die de specificaties heeft helpen schrijven voordat de tender werd gepubliceerd. Maar dat laatste terzijde.
Capgemini was betrokken bij 37 van de 148 grote it-projecten bij het Rijk, Atos bij 22, IBM bij negentien. Tel ze bij elkaar op en je hebt een handvol bedrijven dat de digitale ruggengraat van de overheid bezit. Niet omdat ze onvervangbaar zijn, maar omdat niemand het aandurft om ze te vervangen.
En het wordt krapper, niet breder. Het aantal onderhandelingsprocedures zonder voorafgaande bekendmaking, contracten die worden gegund zonder open competitie, ging van 510 in 2018 naar 1.548 in 2024. Verdrievoudigd. Anderhalf duizend keer per jaar zegt een overheidsorganisatie: wij kunnen alleen bij déze leverancier terecht. Soms klopt dat, vaak is het gemak.
Toen Atos bijna omviel
In 2023 boekte Atos een verlies van 3,4 miljard euro. De schuld stond op 3,6 miljard. Hoofdfinancier Crédit Agricole wilde weg. Kretinsky deed een bod, dat mislukte. Airbus keek ernaar, haakte af.
Wie op dat moment begonnen te zweten, waren de Sociale Verzekeringsbank (SVB), het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) en Defensie. De SVB betaalt via Atos-systemen AOW en kinderbijslag aan miljoenen Nederlanders. Het CIZ beheert medische data van meer dan 350.000 langdurige zorgontvangers. Defensie zat midden in een infrastructuurvernieuwing. Noodplannen werden uit laden getrokken. Defensie begon te praten met Kyndryl als achtervang.
Atos overleefde. Ternauwernood. Maar stel je voor dat het níét was gelukt. Geen AOW-uitkeringen meer vanwege een faillissement in Parijs. Dat had kunnen gebeuren.
Hoe we hier zijn gekomen
Het aanbestedingssysteem zelf bouwt de afhankelijkheid op. Grote raamcontracten, vaak vier jaar met verlengingsopties. Zware kwalificatie-eisen (ISO-certificeringen, referenties van vergelijkbare omvang, financiële ratio’s) die kleinere partijen niet kunnen of willen halen. En zodra een leverancier eenmaal binnen zit, wordt de overstapdrempel elk jaar hoger. Meer maatwerk, meer integraties, meer redenen om te verlengen in plaats van opnieuw aan te besteden.
Vijftig procent van de Europese aanbestedingen in Nederland gaat naar één procent van de bedrijven. Die ene procent pakt 79 procent van de totale waarde. De rest mag de kruimels verdelen.
In januari 2025 oordeelde het Europees Hof van Justitie (zaak C-578/23) dat je vendor lock-in niet kunt inroepen als uitsluitingsgrond voor mededinging, als je de exclusiviteit zelf hebt gecreëerd. Je moet aantonen dat je alles hebt gedaan om lock-in te voorkomen bij de oorspronkelijke inkoop, én dat je geen redelijke economische mogelijkheid had om eruit te stappen. Probeer dat eens uit te leggen aan een gemeente die al tien jaar op dezelfde leverancier draait.
Wat het kost
De Rapportage Grote ICT-activiteiten 2024 telt 184 projecten boven de vijf miljoen euro. Gemiddelde kostenoverschrijding: 27 procent. Het hoogste ooit gemeten. Niet ondanks de grote leveranciers. Mede dankzij een dynamiek waarin opdrachtgever en opdrachtnemer in elkaars gijzeling zitten en geen van beiden belang heeft bij transparantie over wat er misgaat.
It-bedrijven die niet tot het clubje behoren herkennen dit. Je kunt technisch beter zijn, scherper aanbieden, sneller leveren. Maar je komt er niet tussen. Of je wordt getolereerd als onderaannemer: afhankelijk, inwisselbaar, en altijd de eerste die het voelt als er bezuinigd wordt.
De vraag is niet of dit model een keer knapt. De Atos-crisis bewees dat het al is geknapt. De vraag is of we de moed hebben om het te veranderen voordat de volgende leverancier dreigt om te vallen. En er geen noodplan meer is dat op tijd uit de la komt.
Christophoor Ram, aanbestedingsstrateeg TenderGrowth
computable
03-03-2026 16:56