Groeipijn: gerichter beleid, Nederlands kapitaal en coördinatie nodig voor start- en scale-ups

Het aantal snelgroeiende bedrijven in Nederland is voor het tweede jaar op rij gedaald. Belangrijke boosdoeners zijn een tekort aan personeel en investeerders, zo blijkt uit cijfers van het Erasmus Centre for Entrepreneurship en Rotterdam School of Management. ‘Wendbaarheid, leiderschap en duurzame groei verdienen dringend aandacht.’ Op het pre-evenement CES Unveiled in de Beurs van Berlage in Amsterdam stonden ze in oktober in slagorde opgesteld: een recordaantal van zeventig start- en scale-ups die in januari naar de meerdaagse elektronicabeurs CES in Las Vegas worden afgevaardigd. Een voormalig medewerker van Lightyear demonstreert er een elektrische stadsauto met zonnepanelen op het dak die zichzelf oplaadt. Steambox onthult een zelf-opwarmende lunchbox. QuiX Quantum uit Enschede toont de Quantum Photonics Processor met een enorme rekenkracht om grote maatschappelijke uitdagingen op het gebied van klimaatverandering, databeveiliging en medicijnontwikkeling aan te gaan. En het Eindhovense Alphabeats wil vooral de wereldwijde burn-outpandemie aanpakken. Het bedrijf ontwikkelt software die met behulp van biofeedback de muziek van een gebruiker kan aanpassen. Door te meten hoe het lichaam op muziek reageert en vervolgens met kunstmatige intelligentie (AI) de frequenties te veranderen, wordt er muziek gecreëerd waarbij de hersenen sneller in de ontspanningsstand komen. Voor het eerst bestaat de Nederlandse delegatie dit jaar voor bijna de helft uit scale-ups, oftewel bedrijven die het stadium van het prille idee al achter zich hebben gelaten. Al deze bedrijven hopen stiekem op een doorbraak in de Verenigde Staten, die noodzakelijk is omdat de Nederlandse markt vaak te klein is voor hun innovaties. Daar komt bij dat het klimaat voor start- en scale-ups aan het verslechteren is. Terwijl de Nederlandse economie zich geleidelijk herstelt van COVID-19 worden bedrijven geconfronteerd met nieuwe uitdagingen, zoals het voortdurende tekort aan personeel, hoge rente op leningen en de inflatie. De signalen staan volgens onderzoekers van Erasmus duidelijk op rood. De omstandigheden voor het mkb om nieuwe groeikansen te benutten en op te schalen, zijn nog steeds moeilijk. De uitdagingen om het juiste talent aan te trekken en bredere obstakels in de waardeketen hebben het leven van groeiondernemers een stuk ingewikkelder gemaakt. De gouden tijden voor start-ups lijken vervlogen, luidde de conclusie van het WNL-programma Stand van Nederland: Generatie Next. Investeerders denken wel twee keer na voordat zij hun centen in een nieuw bedrijf stoppen. Investeringen blijven uit, of aandelen gaan voor een veel te lage prijs de deur uit. Advocaat Meltem Koning-Gungormez ziet dat start-ups in dit huidige economische klimaat ‘gekke sprongen’ maken. Uit geldnood verkopen jonge groeibedrijven hun aandelen voor veel minder geld dan voorheen. “Investeerders stappen in tegen een lagere prijs dan in de vorige ronde. Dat is dramatisch voor start-ups, want je waardering gaat omlaag en je wilt eigenlijk juist groei laten zien. Dat wordt wel zwaar.” Gratis geld 2021 was nog hét jaar van durfkapitaalinvesteringen in start-ups: er werd wereldwijd ruim 640 miljard dollar geïnvesteerd, een stijging van 92 procent ten opzichte van 2020. De afgelopen jaren profiteerden start- en scale-ups volop van gratis geld. Over leningen hoefde nauwelijks rente te worden betaald; het geld klotste tegen de plinten. De periode deed denken aan de internetbubbel van twintig jaar geleden. Bedrijven als flitsbezorger Gorillas verbrandden vele miljoenen euro’s om maar zoveel mogelijk marktaandeel te veroveren. Sinds kort is die exemplarische Duitse organisatie echter aan het afschalen. Investeerders zijn dan ook een stuk voorzichtiger geworden. In het derde kwartaal van 2022 werd er voor 480 miljoen euro aan durfkapitaal opgehaald door Nederlandse start-ups en scale-ups, tegenover 1,5 miljard in het derde kwartaal van 2021. Het aantal financieringen is met 99 wel iets hoger dit jaar ten opzichte van hetzelfde kwartaal vorig jaar, maar het aantal deals groter dan honderd miljoen, die van vorig jaar een recordjaar maakten, is nu wel beduidend lager. De klimaat- en energiecrises lijken van invloed te zijn op de financieringen. Opvallend is dat de grotere investeringen bijna allemaal in klimaatstart-ups terechtkwamen, zo blijkt uit het Quarterly Start-up Report, een driemaandelijkse data-analyse van partijen als Dealroom, Golden Egg Check, KPMG, de ROM’s en Techleap.nl. Ook lijkt er voor het eerst in jaren een voorzichtige ommekeer te zien in de vroege-fase-investeringen: in de eerste drie kwartalen van 2022 werden 107 financieringen van minder dan een miljoen afgewikkeld, ten opzichte van zeventig in heel 2021. Grotere deals blijven achter. In heel 2021 waren er 53 deals tussen de tien en vijftig miljoen euro en tot nu toe zijn dat er 29 in 2022. Dat de vroege investeringen zijn toegenomen, is een positieve kentering na een daling van twee jaar, zegt Lucien Burm van de Dutch Start-up Association. “We moeten nog zien of deze trend doorzet. In tijden als deze neemt het aantal start-ups doorgaans toe. Fris startende bedrijven hebben dikwijls nog weinig elementen om kritisch naar te kijken. Er is vaak nog weinig tot geen omzet en ze ervaren daarmee nog weinig effect van verandering in koopkracht of bestedingseffecten. De vooruitzichten zijn meestal ook wat verder weg en men kijkt voorbij de crisis. Het gaat meer om het team, de potentie, de eerste tractie in gebruik.” Positief is dat er in potentie nog veel kapitaal in de markt aanwezig is. De afgelopen jaren hebben veel venturecapitalfirma’s nieuwe fondsen opgezet, waaronder Endeit Capital (303 miljoen), SHIFT Invest (110 miljoen) en Shamrock Ventures (tien miljoen). Toch liep de groep snelgroeiende bedrijven ook al in 2021 met 4,2 procent af tot in totaal 2.605 bedrijven, vergeleken met 2.720 bedrijven in 2020, zo blijkt uit het jaarlijkse onderzoek naar zogenoemde high-growth firms (HGF) in Nederland door de Erasmus Universiteit. Bedoeld worden bedrijven waarvan de omzet (en) of het aantal werknemers jaarlijks met twintig procent groeit gedurende een meetperiode van drie jaar. De groep start-ups die doorgroeide naar de categorie scale-up kent de scherpste daling met 16,1 procent. De daling werd overigens in 2019 al ingezet toen de groei, nog voor de intrede van COVID-19, tot stilstand kwam. Wel is de krimp in 2021 minder scherp dan in voorgaande jaren en groeien scale-ups sneller. Het aantal HGF’s dat ouder is dan acht jaar lijkt er beter voor te staan dan de jonge, snelgroeiende bedrijven. Bedrijven jonger dan acht jaar zijn in 2021 het hardst getroffen, met een afname van meer dan vijftig bedrijven tussen 2017 en 2021. De grootste daling wordt waargenomen bij HGF’s tussen vijf en acht jaar oud (met 76 bedrijven), wat ook de meest overheersende leeftijdscategorie is voor HGF’s, van 2017 tot 2021. Ondanks de krimp blijven snelgroeiende bedrijven de banenmotor van de Nederlandse economie. De afgelopen drie jaar namen zij bijna tweehonderdduizend nieuwe werknemers (fte’s) aan. Buitenland Minstens zo opvallend: maar één op de vijf investeringen in Nederlandse start-ups komt van investeerders uit eigen land. Op dit moment komt 78 procent van de totale investeringen uit het buitenland. Wat volgens McKinsey beduidend anders is in vergelijkbare landen. Daarmee wordt niet alleen werkgelegenheid, maar op termijn ook veel winst misgelopen, stelt start-upadviseur Maurice van Tilburg, directeur van Techleap. Volgens Van Tilburg is er ‘structureel te weinig kapitaal’ voor een groot gedeelte van de technologische sector. Nederland doet internationaal vrij goed mee de laatste jaren, ook al is er geen goede regulering voor het stimuleren van start-ups. De landen om ons heen hebben recent en vooral tijdens de coronaperiode veel nieuwe regelingen ter stimulering geïntroduceerd, zegt Burm (Dutch Start-up Association). “Nederland blijft sterk achter hierin en het vestigingsklimaat verslechtert. De effecten hiervan duren natuurlijk even, maar de vraag is of we over een paar jaar nog veel van die nieuwe grote bedrijven zullen produceren, zoals Bunq, Messagebird, Thuisbezorgd, Mollie, enzovoorts.” Bij de gevestigde grote bedrijven en recent ook in het mkb zien we meer overweging om Nederland te verlaten, vervolgt hij. “Dat is een zorgwekkende trend. Het is daarom van belang om investeringen te stimuleren met gunstige belastingregelingen, zoals in omringende landen nu het geval is, en wat goed werkt.” Regelingen voor talent blijven van belang, benadrukt Burm. De versobering van de expatregeling kan bijvoorbeeld grote gevolgen hebben, omdat naburige landen dit principe juist overgenomen hebben van Nederland en daarmee sterk concurrerend worden. “Talent is in de huidige markt misschien wel de beslissende factor voor de groei van scale-ups.” Bedrijven met een duidelijke product-market-fit redden het volgens Van Tilburg van Techleap nog wel. Dat zijn oplossingen die zich in brede zin al bewezen hebben, zoals de cloud of mobiele apps. Het probleem zit hem vooral in de financiering van deep tech, oplossingen voor grote problemen in de wereld, zoals de alsmaar oplopende zorgkosten die je zou kunnen bestrijden met slimme preventie. Aan het belang hiervan wordt niet getwijfeld. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en Invest-NL lanceerden eerder dit jaar het Deep Tech Fonds (DTF). DTF zal investeringen doen in kennisintensieve start- en scale-ups in sectoren als fotonica, quantumtechnologie, nanotech en high tech om de technologische kennis en internationale concurrentiepositie voor Nederland te versterken. De omvang van het fonds bedraagt 250 miljoen, waarvan 175 miljoen door het ministerie van EZK wordt ingebracht en het resterende deel door Invest-NL. Het is uiteraard belangrijk om innovatieve technologie in Nederland vroegtijdig te ondersteunen. De mogelijkheden in Nederland voor industrieën die een lange horizon vereisen, met hoge investeringen, en hoge returns als het eenmaal lukt, zijn nog steeds beperkt. Dat zit vaak in de financiering. Wanneer in een later stadium veel grotere bedragen nodig zijn, geven Nederlandse investeerders niet thuis. Van Tilburg: “Daar stokt het, omdat financiers niet over de juiste marktkennis beschikken. Op die manier kun je nooit een bedrijf van de omvang van een NXP in de Nederlandse markt zetten.” Die kennis is er wel in de VS. Techleap organiseerde dit jaar dan ook twee reizen met scale-ups naar Amerikaanse investeerders, in San Francisco, Boston en New York. De non-profitorganisatie concludeerde op basis van nieuw onderzoek van McKinsey & Company dat er meer ambitieus en coherent beleid, talent, kapitaal en coördinatie nodig is om de potentie van Nederlandse techstart-ups te ontketenen. Naast het vanuit ons eigen land bieden van oplossingen voor grote maatschappelijke uitdagingen als voedselzekerheid, energievoorziening, klimaatverandering en toegang tot zorg, is er een verdriedubbeling van de marktkapitalisatie van het start-uplandschap en een verdubbeling van het aantal banen in 2030 mogelijk. Wendbaarheid Toegegeven: gezonde groei gaat niet alleen over het realiseren van meer omzet of het aannemen van meer werknemers. Dat heeft immers zeker zijn voordelen, maar het gaat ook over het maken van impact en het behalen van succes op de lange termijn. Wendbaarheid, leiderschap en duurzame groei worden daarom zaken die dringend aandacht verdienen van alle belanghebbenden in het ecosysteem, van ondernemers tot investeerders, van beleidsmakers tot innovatieaanjagers, zo concluderen de Erasmus-onderzoekers. Van Tilburg is ondanks het gure klimaat zeker niet somber: “Crises zijn doorgaans de beste tijden voor startende bedrijven, omdat organisaties moeten veranderen en start-ups en scale-ups door hun wendbaarheid daarin voorop kunnen lopen.” — Campussen Een aantal campussen aan de rand van steden loopt tegen zijn grenzen aan en moet op zoek naar extra ruimte om het innovatie-ecosysteem verder te versterken. Op en nabij campussen is momenteel te weinig ruimte om de doorgroei van start-ups en scale-ups te bolwerken, zo stelt minister Micky Adriaansens van Economische Zaken en Klimaat (EZK) in een recente Kamerbrief. Met name het Leiden Bio Science Park, Utrecht Science Park en de campus Heyendaal in Nijmegen beginnen aardig vol te raken. De diverse ruimtelijke knelpunten vragen volgens experts om slimme combinaties en keuzes om stagnatie van de economische ontwikkeling van nationale sleutelspelers te voorkomen. De Noviotech Campus rond halfgeleiderfabrikant NXP wordt bijvoorbeeld verdubbeld. Geografie Van de topsteden leidt Amsterdam nog steeds de dans, met een eerste positie in het aantal scale-ups en slechts een daling van twee procent. Rotterdam volgt, terwijl Utrecht op de derde plaats blijft staan, met een stijging van zes procent van het aantal HGF’s in 2021. De gevolgen van de coronapandemie zijn echter duidelijk zichtbaar in de gemeentes Haarlemmermeer en Nijmegen, die te maken krijgen met een daling van respectievelijk 22 en zeventien procent. Groningen laat daarentegen een forse stijging zien van 25 procent ten opzichte van 2020. Zuid-Holland zit Noord-Holland inmiddels op de hielen, met slechts 35 groeibedrijven verschil. Vergelijkbaar met 2020 is ongeveer 55 procent van het aantal high-growth firms gevestigd in de Top 3 provincies: Noord-Holland (21 procent), Zuid-Holland (twintig procent) en Noord-Brabant (zestien procent). Groeiruimte Momenteel beslaat het Nederlandse start-uplandschap ongeveer honderd miljard euro aan marktkapitalisatie en vertegenwoordigen start-ups van eigen bodem 130.000 banen. Een recent McKinsey-rapport stelt dat de sector in potentie kan uitgroeien tot 250-400 miljard in 2030, met 165.000 tot 250.000 extra banen. De ruimte voor groei blijkt ook uit het aandeel van de marktkapitalisatie van start-ups in het Nederlandse bruto nationaal product in vergelijking tot andere landen. In Nederland ligt dat op dit moment op zes procent, significant lager dan landen als Israël (25 procent), Verenigde Staten (zeventien procent) en Zweden (vijftien procent). Dit artikel verscheen eerder in het decembernummer van Emerce Magazine #193.
emerce
21-01-2023 10:01